Nghề làm nội dung âm thanh gồm nhiều việc nối nhau thành một chuỗi: lên ý tưởng và tìm hiểu đề tài, viết kịch bản, đọc hoặc dẫn chương trình, thu âm, biên tập và hoà âm, làm hình bìa và phần mô tả, đăng tải và chăm sóc người nghe. Ở một nhóm nhỏ, một người có thể ôm hết; ở một nơi lớn, mỗi khâu có người riêng.
Chào bạn, đây là Phát Thanh Số. Khi nghe một tập podcast trôi chảy hai mươi phút, ít ai nghĩ đằng sau nó có bao nhiêu giờ làm việc. Tập này dành cho những ai tò mò về nghề, hoặc đang nghĩ tới chuyện làm nghề này. Mình kể từng khâu, mỗi khâu cần gì.
Khâu ý tưởng và tìm hiểu
Mọi tập bắt đầu bằng một câu hỏi: tập này nói về cái gì, cho ai nghe, nghe xong họ được gì. Trả lời rõ ba câu này trước đã giúp tránh được rất nhiều tập lan man.
Sau đó là tìm hiểu. Với một tập kiến thức, đó là đọc sách, tra tài liệu, kiểm tra từng con số, từng ngày tháng. Với một tập phỏng vấn, đó là tìm hiểu về người khách, chuẩn bị câu hỏi.
Khâu này ít được nhắc tới nhưng quyết định chất lượng. Một giọng đọc hay không cứu được một nội dung sai hay nhạt.
Người làm khâu này cần tò mò, kiên nhẫn, và đặc biệt là cẩn thận với sự thật. Nói sai trên sóng thì ai cũng nghe thấy, và rất khó rút lại.
Một thói quen tốt của người trong nghề là luôn ghi lại nguồn của từng thông tin, để khi có người hỏi lại, mình trả lời được ngay.
Khâu viết và khâu đọc
Viết cho tai là một kỹ năng riêng, như mình đã nói ở tập viết cho tai nghe. Câu ngắn, ý chính trước, chuyển ý rõ, không ký hiệu. Người viết giỏi có thể làm một nội dung khó trở nên dễ nghe.
Khâu đọc hoặc dẫn là khâu người nghe tiếp xúc trực tiếp. Có người đọc theo kịch bản từng chữ, có người dẫn tự nhiên theo dàn ý, có người trò chuyện với khách mời.
Kỹ năng cần có không phải là giọng đẹp, mà là giọng rõ, nhịp vừa, có cảm xúc đúng chỗ, và nhất là bền: đọc một giờ liền mà giọng không xuống.
Ngày nay, khâu đọc còn có thêm lựa chọn giọng máy. Người làm nội dung có thể dùng giọng đọc tổng hợp cho một số loại nội dung, điều mình sẽ nói kỹ ở chuyên mục công nghệ giọng nói.
Khâu thu âm và biên tập
Thu âm nghe thì đơn giản, bấm nút là xong, nhưng thu cho sạch là cả một tay nghề. Chọn phòng, đặt micro, kiểm soát tiếng vọng, tiếng ồn, giữ mức âm lượng ổn định.
Sau khi thu là biên tập: cắt những chỗ đọc vấp, những khoảng lặng quá dài, những đoạn lạc đề. Lọc bớt tiếng ồn nền. Cân cho âm lượng đều. Thêm nhạc mở đầu, nhạc chuyển cảnh.
Một tập hai mươi phút có thể mất vài giờ biên tập, tuỳ độ kỹ. Người biên tập giỏi làm cho người nghe không hề nhận ra đã có cắt ghép.
Khâu này cần tai tinh, sự tỉ mỉ, và hiểu biết về phần mềm âm thanh. Mình sẽ có một tập riêng về biên tập.
Khâu đăng tải và chăm người nghe
Tập xong rồi còn phải được người ta tìm thấy. Viết tên tập hấp dẫn mà đúng nội dung, viết mô tả ngắn, làm hình bìa, đăng lên các nơi nghe podcast, chia sẻ lên mạng xã hội.
Sau đó là đọc bình luận, trả lời câu hỏi, lắng nghe góp ý. Người nghe góp ý là nguồn ý tưởng quý cho những tập sau.
Giữ nhịp ra tập đều đặn cũng thuộc khâu này. Như đã nói, người nghe gắn bó với những chương trình có lịch rõ ràng.
Nếu bạn muốn tìm hiểu kỹ hơn về khía cạnh ngành và cách gây dựng một chương trình, podcastvietnam.com của hệ chuyên nói về chuyện đó.
Khâu này hay bị xem nhẹ vì nó không có gì để nghe. Nhưng một tập hay mà tên tập mơ hồ, mô tả cẩu thả thì rất ít người bấm vào. Người làm nghề lâu năm thường dành cho tên tập và câu mô tả đầu tiên sự chăm chút gần bằng câu mở đầu của chính tập đó.
Bắt đầu làm nghề từ đâu?
Không có một con đường duy nhất. Có người đi từ phát thanh truyền thống sang, có người từ viết báo, có người từ kỹ thuật âm thanh, có người tự làm podcast của riêng mình rồi được mời làm cho nơi khác.
Cách học tốt nhất là làm. Chọn một chủ đề mình hiểu, làm vài tập ngắn, nghe lại, sửa, làm tiếp. Mỗi tập là một bài học.
Nghe thật nhiều, và nghe như người làm nghề: để ý cách họ mở đầu, chuyển ý, kết thúc, cách họ dùng nhạc. Thấy chỗ nào hay thì học, chỗ nào chán thì tránh.
Nếu muốn đi sâu một khâu, hãy chọn khâu mình thích nhất và giỏi nhất. Người viết giỏi, người biên tập giỏi, người dẫn giỏi đều có chỗ đứng.
Tuần này, bạn thử chọn một tập podcast mình thích, nghe lại và ghi ra những khâu bạn nghĩ đã diễn ra đằng sau nó. Bạn sẽ nghe nó bằng một đôi tai khác.
Câu hỏi thường gặp
Làm podcast có cần học ngành gì không?
Không bắt buộc ngành nào. Những người làm tốt thường đến từ báo chí, phát thanh, kỹ thuật âm thanh, giáo dục hay chính lĩnh vực họ nói tới. Quan trọng là kỹ năng viết, nói, biên tập và hiểu biết về chủ đề.
Một người có thể tự làm hết các khâu không?
Có, rất nhiều podcast nhỏ do một người làm từ đầu tới cuối. Nhưng khi chương trình lớn hơn, chia việc cho người chuyên từng khâu giúp chất lượng tốt hơn và người làm đỡ kiệt sức.
Làm một tập podcast mất bao lâu?
Tuỳ loại. Một tập trò chuyện đơn giản có thể mất vài giờ từ thu tới đăng, một tập kể chuyện có nghiên cứu kỹ và biên tập công phu có thể mất nhiều ngày.
Nghề biên tập âm thanh cần học những gì?
Cần học dùng phần mềm biên tập âm thanh, hiểu cơ bản về micro, mức âm lượng, lọc tiếng ồn, và quan trọng là luyện tai để nghe ra lỗi. Thực hành nhiều là cách học hiệu quả nhất.
Làm nội dung âm thanh có kiếm sống được không?
Có những người sống được bằng nghề này, qua làm thuê cho các đơn vị, nhận dự án sách nói, quảng cáo, hoặc tự làm chương trình có nhà tài trợ. Nhưng thu nhập rất khác nhau và thường cần thời gian gây dựng.
