Biên tập âm thanh cơ bản gồm ba việc chính: cắt bỏ những chỗ đọc vấp, khoảng lặng thừa và đoạn lạc đề; lọc nhẹ tiếng ồn nền; và cân cho âm lượng đều nhau suốt cả tập. Làm vừa tay là được, đừng cắt sạch mọi hơi thở hay lọc quá mạnh khiến giọng nghe như người máy.
Chào bạn, đây là Phát Thanh Số. Tập này dành cho những ai vừa thu xong một đoạn, đang nhìn cái sóng âm dài trên màn hình mà không biết bắt đầu từ đâu. Mình không dạy dùng phần mềm nào cụ thể, vì phần mềm nào cũng có những công cụ tương tự. Mình nói về việc cần làm và lý do.
Cắt: bỏ gì, giữ gì?
Cắt những chỗ đọc vấp rồi đọc lại. Khi thu, nếu vấp, bạn chỉ cần dừng một nhịp rồi đọc lại cả câu, lúc biên tập chỉ việc bỏ lần vấp đi. Mẹo nhỏ: vỗ tay một cái trước khi đọc lại, trên sóng âm sẽ thấy một đỉnh nhọn, dễ tìm chỗ cắt.
Cắt những khoảng lặng quá dài, những câu lặp ý, những đoạn lạc đề. Một tập trò chuyện thường có thể cắt bớt một phần đáng kể mà người nghe không thấy thiếu gì.
Nhưng giữ lại những tiếng cười, những chỗ ngập ngừng có cảm xúc, những hơi thở tự nhiên giữa các câu. Cắt sạch hơi thở làm giọng nghe dồn dập, không có chỗ cho người nghe nghỉ.
Cắt ở chỗ im lặng giữa hai từ, không cắt giữa một từ. Cắt giữa từ sẽ nghe một tiếng tách nhỏ rất khó chịu.
Sau mỗi lần cắt, nghe lại vài giây trước và sau chỗ cắt. Chỗ nối tốt là chỗ người nghe không nhận ra có nối.
Lọc ồn: vừa tay thôi
Hầu hết phần mềm có công cụ lọc ồn: bạn chọn một đoạn chỉ có tiếng ồn nền, không có giọng nói, để phần mềm học, rồi áp cho cả bản thu. Vì thế khi thu, hãy để lại vài giây im lặng ở đầu.
Lọc nhẹ là đủ. Lọc mạnh quá, giọng sẽ bị méo, có tiếng lạo xạo như nói qua nước, đôi khi còn khó chịu hơn tiếng ồn ban đầu.
Lọc ồn chỉ xử lý tốt những tiếng đều đều như tiếng quạt, tiếng máy lạnh. Những tiếng bất chợt như còi xe, chó sủa thì phải cắt đoạn đó hoặc thu lại.
Nhắc lại bài học ở tập trước: phòng thu tốt thì không phải lọc mấy. Biên tập không cứu được một bản thu quá tệ.
Cân tiếng: cho âm lượng đều nhau
Khi nghe, cái mệt nhất là phải vặn tiếng lên xuống liên tục. Một người nói to, một người nói nhỏ, đoạn đầu to, đoạn cuối nhỏ. Cân tiếng là làm cho mọi phần nghe to đều nhau.
Các phần mềm thường có công cụ chuẩn hoá âm lượng, đưa cả bản thu về một mức to nhất định. Với tập có nhiều người nói, có thể phải chỉnh riêng từng giọng.
Có công cụ nén, làm cho chỗ quá to nhỏ bớt và chỗ quá nhỏ to lên. Dùng nhẹ tay giúp giọng nghe đầy đặn và đều. Dùng quá tay thì giọng mất tự nhiên, tiếng thở bị phóng to.
Cuối cùng là chỉnh mức to chung của cả tập cho gần với các chương trình khác người nghe hay nghe, để họ không phải vặn tiếng khi chuyển chương trình.
Nhạc và hiệu ứng: ít mà đúng chỗ
Nhạc mở đầu ngắn giúp người nghe nhận ra chương trình. Nhạc chuyển cảnh giữa các phần giúp đánh dấu ý mới. Nhạc kết thúc báo hiệu tập đã hết.
Nhạc chạy dưới lời nói thì phải rất nhỏ, đủ để tạo không khí chứ không cạnh tranh với giọng. Nhiều người mới để nhạc nền to quá, người nghe phải căng tai mới nghe được lời.
Chỉ dùng nhạc mình được phép dùng. Mình sẽ nói kỹ chuyện bản quyền nhạc nền ở một tập riêng, vì đây là chỗ nhiều người làm nội dung gặp rắc rối.
Hiệu ứng âm thanh như tiếng cửa, tiếng mưa dùng ít thôi, chỉ khi thật sự giúp câu chuyện. Dùng nhiều thì thành ồn ào.
Một nguyên tắc dễ nhớ: nếu bỏ đoạn nhạc hay hiệu ứng đó đi mà câu chuyện không mất gì, thì bỏ. Mọi thứ trong một tập nên có lý do để ở đó, và người nghe sẽ cảm nhận được sự gọn gàng ấy dù không gọi tên được.
Nghe lại trên nhiều thiết bị
Trước khi xuất bản, nghe lại cả tập ít nhất một lần, từ đầu tới cuối, không tua. Đây là lúc bắt những lỗi đã lọt qua: một chỗ cắt hụt, một tiếng ồn sót, một đoạn nhạc quá to.
Nghe bằng nhiều thiết bị: tai nghe, loa điện thoại, loa xe nếu có. Mỗi thiết bị cho một cảm nhận khác. Một bản nghe ổn trên tai nghe tốt có khi nghe rất nhỏ và đục trên loa điện thoại.
Nếu được, nhờ một người khác nghe thử. Tai mình đã quen với bản thu sau nhiều giờ biên tập, người khác nghe sẽ thấy những thứ mình không còn thấy.
Tuần này, bạn thử lấy một đoạn ghi âm năm phút, chỉ làm ba việc: cắt chỗ vấp, lọc ồn nhẹ, chuẩn hoá âm lượng. So bản trước và bản sau. Đó là bài học biên tập đầu tiên của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên dùng phần mềm biên tập âm thanh nào?
Có nhiều phần mềm miễn phí trên máy tính và ứng dụng trên điện thoại đủ cho các việc cơ bản như cắt, lọc ồn, chỉnh âm lượng. Chọn cái nào giao diện bạn thấy dễ hiểu và học vài thao tác chính là đủ bắt đầu.
Biên tập một tập podcast mất bao lâu?
Tuỳ độ kỹ và chất lượng bản thu. Bản thu sạch, ít lỗi có thể biên tập nhanh, còn bản thu nhiều người nói, nhiều lỗi có thể mất gấp mấy lần thời lượng tập.
Có nên cắt hết những tiếng ừm, à không?
Không cần cắt hết. Cắt những chỗ quá dày làm khó nghe, giữ lại một ít cho tự nhiên. Cắt sạch hoàn toàn có khi làm giọng nghe gượng như đọc thuộc lòng.
Lọc ồn mạnh có làm giọng tốt hơn không?
Không. Lọc quá mạnh làm giọng méo, có tiếng lạo xạo. Chỉ nên lọc nhẹ và cố gắng thu ở chỗ yên tĩnh ngay từ đầu.
Vì sao nên nghe lại trên loa điện thoại?
Vì nhiều người nghe bằng loa điện thoại, và loa nhỏ làm mất âm trầm, lộ rõ những vấn đề về âm lượng. Bản nghe ổn trên loa điện thoại thường nghe ổn trên hầu hết thiết bị.
