Muốn giữ ký ức âm thanh của gia đình, cách dễ nhất là ngồi xuống bên ông bà, hỏi về chuyện nghe đài ngày xưa, và ghi âm lại cuộc trò chuyện bằng chính cái điện thoại trong túi. Chuyện nghe đài là cánh cửa rất tốt, vì ai cũng có một kỷ niệm với nó, và từ đó câu chuyện sẽ tự lan sang cả một đời người.
Chào bạn, đây là Phát Thanh Số. Tập này không có lý thuyết nào, chỉ có một việc mình mong bạn làm trong tuần này. Mình sẽ đi cùng bạn từ lúc chọn câu hỏi, chọn chỗ ngồi, bấm nút ghi, cho tới lúc cất giữ đoạn ghi âm sao cho mấy chục năm nữa con cháu vẫn nghe được.
Vì sao nên bắt đầu bằng chuyện nghe đài?
Hỏi thẳng ông bà kể về cuộc đời mình thường làm người lớn tuổi lúng túng. Câu hỏi to quá, không biết bắt đầu từ đâu, nên hay đáp gọn: thì cũng làm ăn bình thường thôi con.
Còn hỏi một chuyện nhỏ, cụ thể, có hình ảnh, như cái đài đầu tiên trong nhà mua hồi nào, đặt ở đâu, ai được vặn, thì ông bà nhớ ngay. Một chi tiết kéo theo chi tiết khác: năm đó nhà ở đâu, làm nghề gì, ai còn ai mất.
Chuyện nghe đài cũng gắn với những sự kiện lớn của đất nước mà ông bà đã sống qua. Ông bà nhớ mình nghe một tin quan trọng ở đâu, đứng cạnh ai, cảm thấy thế nào. Đó là lịch sử nhìn từ một căn bếp, thứ không sách giáo khoa nào chép.
Vì vậy, cái đài là một sợi chỉ đầu rất tốt để kéo ra cả cuộn ký ức, mà không làm ông bà thấy bị phỏng vấn.
Những câu hỏi gợi chuyện hay nhất
Bạn chuẩn bị sẵn chừng mười câu, nhưng đừng đọc như phỏng vấn. Mấy câu mở đầu nhẹ nhàng: nhà mình có cái đài từ hồi nào, ai mua, mua ở đâu. Hồi đó cả nhà hay nghe gì, nghe vào giờ nào.
Rồi tới những câu chạm cảm xúc hơn: có tin nào nghe trên đài mà ông bà nhớ mãi không. Có bài hát nào cứ nghe là nhớ một người. Hồi đó ông bà có nghe đọc truyện đêm khuya không, nhớ truyện nào.
Cuối cùng là những câu nối về hiện tại: ông bà thấy bây giờ con cháu nghe điện thoại suốt thì thế nào. Nếu được nghe lại một chương trình ngày xưa, ông bà muốn nghe gì.
Câu hỏi hay nhất thường không nằm trong danh sách, mà là câu bạn hỏi tiếp sau khi ông bà vừa nói một điều bất ngờ: rồi sao nữa bà. Cứ bám vào chỗ ông bà kể hăng nhất mà hỏi sâu thêm.
Ghi âm bằng điện thoại sao cho rõ tiếng?
Chọn một chỗ yên tĩnh, tắt quạt trần nếu được, vì tiếng quạt vào máy ghi âm to hơn mình nghĩ. Tránh ngồi trong phòng trống trơn nhiều tiếng vọng, phòng có rèm, có ghế đệm, có tủ sách sẽ cho tiếng ấm hơn.
Đặt điện thoại cách miệng ông bà khoảng một gang tay tới hai gang tay, đầu có micro hướng về phía người nói. Đừng cầm trên tay suốt, vì tay động sẽ có tiếng sột soạt. Kê lên một cuốn sách, một cái cốc úp là đủ.
Bật chế độ máy bay hoặc chế độ không làm phiền để cuộc gọi không chen vào giữa. Nhớ kiểm tra pin và dung lượng trống trước khi bắt đầu.
Ghi thử ba mươi giây rồi nghe lại. Nếu tiếng nhỏ quá thì dời máy lại gần, nếu bị rè thì dời xa một chút. Một phút thử trước tiết kiệm cả buổi tiếc nuối sau.
Khi ông bà kể chuyện buồn thì làm sao?
Hỏi về quá khứ thì kiểu gì cũng chạm tới những chuyện buồn: người thân mất trong chiến tranh, những năm đói, những lần chia ly. Đừng sợ, nhưng cũng đừng ép.
Nếu ông bà ngừng lại, bạn cứ để khoảng lặng đó trôi qua, đừng vội lấp bằng câu hỏi khác. Nhiều khi sau một khoảng lặng, ông bà sẽ kể tiếp, và đó là đoạn quý nhất của cả buổi.
Nếu ông bà nói không muốn kể, bạn chuyển sang chuyện khác nhẹ nhàng hơn, như một bài hát, một món ăn. Tôn trọng điều ông bà không muốn nói cũng là một cách thương.
Sau buổi ghi âm, hãy hỏi ông bà có đoạn nào không muốn người khác nghe không. Đoạn đó bạn giữ riêng hoặc xoá, theo ý ông bà.
Cất giữ đoạn ghi âm cho mai sau
Ghi xong, đặt tên tệp ngay, đừng để tên mặc định là một dãy số. Ví dụ: bà nội kể chuyện cái đài, ngày tháng năm ghi. Một năm sau bạn sẽ cảm ơn chính mình vì việc nhỏ này.
Lưu ít nhất hai bản ở hai nơi khác nhau. Gửi thêm một bản cho bố mẹ, cô chú. Một gia đình cùng giữ thì khó mất hơn một người giữ.
Nếu muốn, bạn có thể chọn ra một đoạn năm phút hay nhất, ghép thêm chút nhạc nhẹ, gửi vào nhóm gia đình. Thường thì cả họ sẽ xúm vào kể thêm, và bạn có thêm tư liệu cho buổi ghi âm lần sau.
Nếu bạn muốn học thêm cách kể và cách hỏi, các tập về kể chuyện bằng giọng trên Phát Thanh Số sẽ giúp bạn. Còn bây giờ, hãy nhắn cho ông bà một tin, hẹn một buổi chiều cuối tuần ngồi uống trà và bấm nút ghi.
Câu hỏi thường gặp
Ghi âm ông bà nên dài bao lâu mỗi lần?
Khoảng ba mươi phút tới một tiếng là vừa, người lớn tuổi dễ mệt nếu kéo dài hơn. Nếu chuyện còn nhiều, bạn hẹn thêm buổi khác, chia nhỏ còn giúp mỗi buổi có một chủ đề rõ.
Ông bà nói giọng địa phương nặng thì có nên sửa không?
Không nên. Giọng quê chính là phần quý nhất của đoạn ghi âm, nó cho con cháu biết ông bà là người vùng nào, nói năng thế nào. Nếu cần, bạn ghi chú thêm nghĩa của vài từ địa phương khó hiểu.
Có cần mua micro riêng không?
Không cần. Điện thoại đời gần đây ghi âm giọng nói khá rõ nếu đặt đúng khoảng cách và chọn phòng yên tĩnh. Micro riêng chỉ đáng tiền nếu bạn định ghi âm thường xuyên.
Ông bà ngại khi biết đang bị ghi âm thì làm sao?
Bạn trò chuyện bình thường vài phút trước rồi mới bấm ghi, đặt điện thoại xa tầm mắt một chút. Nói rõ là ghi để con cháu sau này được nghe giọng ông bà, thường người lớn tuổi sẽ vui và cởi mở hơn.
Ngoài chuyện nghe đài còn nên hỏi chuyện gì?
Chuyện món ăn ngày xưa, chuyện cưới hỏi, chuyện nghề nghiệp, chuyện đi học, chuyện quê. Những chủ đề cụ thể có hình ảnh rõ ràng thường giúp người lớn tuổi nhớ và kể dễ hơn.
