Giờ đọc truyện đêm khuya đi vào ký ức người nghe vì nó đến đúng vào khoảnh khắc yên nhất của một ngày: việc nhà đã xong, đèn đã tắt, người nghe đã nằm xuống, và một giọng đọc chậm rãi kể tiếp câu chuyện còn dang dở từ hôm trước. Nó vừa là giải trí, vừa là lời chúc ngủ ngon.
Chào bạn, đây là Phát Thanh Số. Nhiều người lớn tuổi khi nghe nhắc tới đọc truyện đêm khuya trên Đài Tiếng nói Việt Nam là kể ngay được tiếng nhạc dạo đầu, tên vài cuốn tiểu thuyết đã nghe hết từ chương đầu tới chương cuối. Tập này mình thử hiểu vì sao một chương trình chỉ có một giọng đọc lại sống lâu đến vậy trong trí nhớ.
Vì sao nghe vào đêm khuya lại khác nghe ban ngày?
Ban ngày, tai mình phải lọc rất nhiều thứ: tiếng xe, tiếng người, tiếng bát đũa. Tới đêm, mọi thứ lặng xuống, giọng đọc trên đài là âm thanh gần như duy nhất. Cả sự chú ý dồn vào một chỗ, nên câu chuyện thấm sâu hơn hẳn.
Đêm cũng là lúc người ta nghĩ ngợi nhiều nhất. Một câu chuyện về số phận con người, về chiến tranh, về tình yêu, nghe vào giờ đó dễ chạm vào lòng hơn. Nhiều người kể rằng có những đoạn truyện làm họ nằm khóc lặng lẽ mà không ai trong nhà biết.
Thêm nữa, nằm nghe trong bóng tối là một kiểu riêng tư hiếm có trong những căn nhà chật, nhiều thế hệ ở chung. Cái đài đặt sát gối, vặn nhỏ vừa đủ nghe, là cái thế giới riêng của một người, kể cả khi bên cạnh là anh chị em đang ngủ.
Chính những điều kiện đó biến một chương trình đọc sách bình thường thành một ký ức rất đậm, gắn với mùi chiếu, tiếng quạt, tiếng côn trùng ngoài vườn.
Truyện dài kỳ và cái thú chờ đợi
Đọc truyện trên đài thường là đọc nhiều kỳ, mỗi tối một đoạn. Một cuốn tiểu thuyết dày có khi kéo dài cả tháng. Người nghe không có cách nào nghe trước, chỉ biết chờ tới tối hôm sau.
Sự chờ đợi ấy làm câu chuyện quý hơn. Cả ngày, người ta có thể nghĩ về nhân vật, đoán xem chuyện gì sẽ xảy ra, kể cho người khác nghe đoạn tối qua. Có những nhà mà cả bố mẹ lẫn con cái cùng theo một truyện, sáng ra hỏi nhau tối qua có nghe không.
Thói quen ấy khác hẳn cách mình xem phim bây giờ, khi có thể xem một lèo mười tập trong một đêm. Xem một lèo thì đã, nhưng thường cũng quên nhanh. Còn nghe từng chút mỗi đêm, câu chuyện ở lại với mình lâu hơn, vì nó được nhắc đi nhắc lại trong đầu suốt nhiều ngày.
Nếu bạn muốn thử lại cảm giác đó, hãy tự đặt cho mình luật nhỏ: mỗi đêm chỉ nghe một tập, dù tập sau đã có sẵn.
Giọng đọc làm nên linh hồn của chương trình
Một cuốn tiểu thuyết qua giọng đọc khác hẳn khi mình tự đọc bằng mắt. Người đọc truyện trên đài là người diễn mà không lên sân khấu. Họ phải giữ nhịp đều, đổi giọng một chút khi tới lời nhân vật, ngừng đúng chỗ để người nghe kịp thở.
Giọng đọc đêm khuya thường trầm, chậm, không gắt. Không có tiếng cười to, không có hiệu ứng ồn ào. Sự tiết chế đó là có chủ ý, vì người nghe đang nằm, đang mệt, cần một giọng ru hơn là một giọng thúc.
Người nghe lâu năm có thể nhận ra từng giọng đọc quen, có giọng hợp với truyện chiến tranh, có giọng hợp với truyện tình cảm. Với họ, giọng đọc không chỉ là phương tiện, mà đã thành một người quen không bao giờ gặp mặt.
Bài học này còn nguyên giá trị cho người làm podcast hôm nay: nội dung hay tới đâu, giọng đọc vội vàng hay gắt gỏng cũng làm người ta tắt máy.
Đọc truyện đêm khuya mở cửa vào văn chương cho nhiều người
Với những người ít có điều kiện mua sách, hoặc không có thời gian ngồi đọc vì làm lụng cả ngày, giờ đọc truyện trên đài là cánh cửa vào văn chương. Họ biết tới những tác phẩm lớn, những nhà văn nổi tiếng, mà không cần cầm một cuốn sách nào.
Có người kể rằng đến khi đi học xa, cầm lên một cuốn tiểu thuyết trong thư viện mới nhận ra mình đã nghe nó trên đài từ năm mười tuổi. Cảm giác như gặp lại một người bạn cũ.
Nghe truyện cũng giúp người ta làm quen với tiếng Việt văn chương: những câu dài, những chữ đẹp, cách tả cảnh, tả người. Đó là một kiểu học không có lớp, không có bài kiểm tra.
Nếu bạn quan tâm cách đọc hiểu một tác phẩm văn chương sâu hơn, podcast nhavanhoc.com của hệ chuyên kể về tác phẩm, nhân vật, và cách đọc một bài thơ, rất hợp để nghe sau khi đã nghe xong một cuốn truyện.
Podcast hôm nay học được gì từ giờ đọc truyện đêm khuya?
Điều đầu tiên là nhịp đều đặn. Người nghe đài biết chắc tối nào cũng có, giờ nào cũng có. Một podcast ra tập đều, cùng một ngày trong tuần, dễ thành thói quen của người nghe hơn một podcast lúc có lúc không.
Điều thứ hai là sự tiết chế. Không phải tập nào cũng cần nhạc dồn dập, cần mở đầu giật gân. Có những lúc người nghe chỉ cần một giọng bình thản đi cùng mình vào giấc ngủ.
Điều thứ ba là kết thúc mỗi tập ở một chỗ khiến người ta muốn quay lại, nhưng không làm người ta mất ngủ vì tò mò. Ranh giới đó khá tinh tế, và những người đọc truyện đêm khuya ngày xưa làm rất giỏi.
Tối nay, trước khi ngủ, bạn thử chọn một tập kể chuyện chậm rãi, hẹn giờ tắt sau ba mươi phút, và để giọng kể đưa mình đi như ông bà mình ngày xưa.
Câu hỏi thường gặp
Đọc truyện trên đài thường là truyện gì?
Phần lớn là tiểu thuyết và truyện ngắn văn học, cả của tác giả Việt Nam lẫn tác phẩm dịch. Truyện dài được chia ra đọc nhiều kỳ, mỗi kỳ một khoảng thời gian cố định trong đêm.
Vì sao nghe truyện lúc nằm lại dễ ngủ?
Một giọng đọc đều, chậm giúp đầu óc thôi lo nghĩ chuyện trong ngày, vì nó có một thứ nhẹ nhàng để bám vào. Khi sự chú ý dịu dần, người ta dễ thả lỏng và chìm vào giấc ngủ hơn.
Nghe truyện dài kỳ có tốt hơn nghe một mạch không?
Với nhiều người, nghe từng kỳ giúp nhớ truyện lâu hơn vì có thời gian nghĩ lại giữa các kỳ. Nghe một mạch thì đã hơn nhưng dễ quên nhanh. Bạn có thể thử cả hai để biết mình hợp cách nào.
Ngủ quên khi đang nghe truyện thì làm sao biết mình nghe tới đâu?
Bạn nên bật hẹn giờ tắt và nhớ mình nghe tới phút nào trước khi buồn ngủ. Hôm sau, bạn tua lùi lại vài phút từ chỗ nhớ được cuối cùng, nghe lại một đoạn ngắn để nối mạch.
Trẻ con nghe truyện đêm khuya có được không?
Được, nhưng nên chọn truyện hợp tuổi, tránh truyện có cảnh bạo lực hay quá buồn. Với trẻ nhỏ, một câu chuyện ngắn do bố mẹ đọc hoặc một tập kể cho thiếu nhi thường hợp hơn tiểu thuyết dài.
