Thư băng là những cuộn băng cát-xét mà người ta ngồi thu giọng mình vào, kể chuyện nhà, gửi lời hỏi thăm, rồi gói lại gửi qua bưu điện cho người thân ở xa. Người nhận đặt băng vào máy và được nghe tận tai giọng của mẹ, của con, của người yêu, điều mà một lá thư viết tay không làm được.
Chào bạn, đây là Phát Thanh Số. Có thể bạn còn nhỏ quá để nhớ thời này, nhưng hỏi bố mẹ, cô chú, nhiều người sẽ có một câu chuyện về cuộn băng gửi đi hay nhận về. Tập này mình kể về thứ phát thanh bé nhất trần đời, chỉ có một người phát và một người nghe.
Vì sao người ta gửi giọng nói thay vì viết thư?
Thời gọi điện quốc tế còn đắt, và nhiều nhà ở quê còn chưa có điện thoại, người thân đi làm ăn, đi học ở xa có rất ít cách nghe được giọng nhau. Lá thư thì có, nhưng chữ trên giấy không chở được tiếng cười, tiếng thở dài, tiếng con nhỏ bi bô.
Cuộn băng cát-xét giải quyết đúng chỗ thiếu đó. Một cuộn băng thu được cả tiếng đồng hồ. Cả nhà có thể lần lượt cầm micro, mỗi người nói vài câu. Đứa cháu mới tập nói cũng được bế lại gần để chào ông bà ở phương xa.
Với người không quen viết, nói còn dễ hơn viết nhiều. Có những bà mẹ cả đời không viết nổi một lá thư dài, nhưng ngồi trước máy cát-xét thì kể được một mạch chuyện ruộng vườn, chuyện họ hàng, chuyện con chó trong nhà vừa đẻ.
Và người nhận thì nghe đi nghe lại. Một cuộn thư băng có khi được tua tới mức băng giãn ra, tiếng méo đi, vì người ở xa nhớ nhà, đêm nào cũng bật.
Thu một cuộn thư băng ngày xưa diễn ra thế nào?
Thường là cả nhà chọn một buổi tối yên tĩnh, tắt quạt cho đỡ ồn, đặt cái máy cát-xét lên bàn. Người lớn nhất nói trước, giọng hơi khách sáo vì ngượng: thưa con, hôm nay cả nhà ngồi thu băng gửi con đây.
Rồi càng nói càng tự nhiên. Có lúc nói hớ, có lúc quên mất định nói gì, có lúc nghẹn lại phải tắt máy một lúc. Những chỗ ngập ngừng ấy, sau này nghe lại, lại thành những chỗ quý nhất.
Có nhà còn thu thêm tiếng hát karaoke của mấy đứa nhỏ, tiếng chuông chùa làng, tiếng mưa trên mái tôn, để người ở xa nghe thấy quê. Một kiểu phóng sự âm thanh tự phát mà không ai gọi tên.
Băng thu xong được viết tên lên nhãn bằng bút bi, gói trong giấy báo, bỏ vào phong bì dày, mang ra bưu điện. Rồi chờ, có khi cả tháng mới nhận được một cuộn băng trả lời.
Những cuộn băng cũ còn lại hôm nay
Nhiều gia đình vẫn còn giữ những cuộn băng như vậy trong một cái hộp ở đáy tủ. Có cuộn là giọng của ông bà đã mất, giọng của cha mẹ hồi còn trẻ, giọng của chính mình hồi lên năm.
Vấn đề là băng từ không bền mãi. Băng để lâu ở chỗ ẩm có thể bị mốc, bị dính, lớp từ bong ra. Máy cát-xét cũng ngày càng hiếm, khi cần nghe lại thì không có gì để bật.
Đó là lý do nếu nhà bạn còn những cuộn băng như vậy, bạn đừng chần chừ. Chuyển nó sang tệp số càng sớm càng tốt, vì mỗi năm trôi qua là một năm băng xuống cấp thêm.
Có những gia đình chỉ nhận ra giá trị của cuộn băng khi người trong băng đã không còn. Lúc ấy, được nghe lại giọng người thân là một điều không có gì đổi được.
Chuyển băng cát-xét sang tệp số thế nào cho an toàn?
Cách đơn giản nhất là tìm một máy cát-xét còn chạy tốt và nối đường ra âm thanh của máy vào máy tính hoặc vào điện thoại có đầu thu âm. Rồi bấm thu ở máy tính, bấm phát ở máy cát-xét, chờ hết băng. Đơn giản nhưng mất thời gian bằng đúng độ dài cuộn băng.
Trước khi phát, bạn nên tua thử một đoạn ngắn để xem băng có bị dính không. Nếu băng phát ra tiếng rít hoặc máy kẹt, dừng ngay, vì cố ép có thể làm đứt băng. Những cuộn băng quý và đã xuống cấp nên mang tới chỗ chuyên làm phục hồi băng từ.
Thu xong, bạn đặt tên tệp cho rõ: ai nói, thu năm nào nếu biết, nội dung chính. Lưu ít nhất ở hai nơi, một trong máy, một trên dịch vụ lưu trữ trực tuyến hoặc một ổ cứng khác. Một bản thì không phải là sao lưu.
Đừng vội lọc ồn quá tay. Tiếng rè, tiếng xì của băng là một phần ký ức. Lọc mạnh quá giọng người sẽ bị méo. Nếu muốn, bạn giữ một bản gốc và làm thêm một bản đã lọc nhẹ để nghe cho dễ.
Làm một cuộn thư băng cho thời nay
Thời bây giờ gọi video lúc nào cũng được, nhưng cái hay của thư băng là nó được chuẩn bị, được nghĩ trước, và được giữ lại. Cuộc gọi video xong là trôi đi, còn một đoạn ghi âm thì nằm đó cho tới mai sau.
Bạn có thể thử làm một thư băng thời nay: ghi âm khoảng mười phút kể cho con mình nghe về năm nay của gia đình, rồi cất đi, hẹn mười năm nữa mở cho con nghe. Hoặc ghi âm lời chúc cho ông bà vào dịp mừng thọ, để ông bà nghe đi nghe lại.
Giọng nói chứa nhiều thứ hơn mình tưởng: tâm trạng, tuổi tác, cách mình gọi tên nhau. Mười năm sau, chính bạn nghe lại cũng sẽ ngạc nhiên.
Nếu bạn thích nghe những chuyện đời thường kể bằng giọng ấm như một lá thư băng gửi cho cả nhà, khosachnoi.com là một podcast đáng thử, mỗi tập như một chương sách nói kể bằng giọng một người bạn.
Câu hỏi thường gặp
Băng cát-xét để bao lâu thì hỏng?
Không có con số cố định, vì còn tuỳ chất lượng băng và chỗ cất giữ. Băng cất nơi khô mát có thể nghe lại được sau vài chục năm, nhưng băng để chỗ ẩm, nóng có thể mốc và dính sớm hơn nhiều.
Băng bị mốc có cứu được không?
Đôi khi được, nhưng không nên tự làm nếu băng quý. Người làm phục hồi băng từ có cách làm sạch và xử lý để phát lại an toàn. Tự phát băng mốc có thể làm hỏng cả băng lẫn đầu từ của máy.
Nên lưu bản số của băng cũ ở đâu?
Ít nhất hai nơi khác nhau, ví dụ một bản trong máy tính và một bản trên dịch vụ lưu trữ trực tuyến. Nếu được, bạn chia sẻ thêm một bản cho người thân để gia đình cùng giữ.
Không còn máy cát-xét thì làm sao nghe băng cũ?
Bạn có thể hỏi mượn người quen, tìm ở các tiệm đồ điện tử cũ, hoặc mang băng tới các tiệm nhận chuyển băng sang tệp số. Hỏi trước xem họ có xử lý cẩn thận băng cũ không.
Ghi âm giọng người thân để làm kỷ niệm có cần xin phép không?
Nên nói trước cho người được ghi âm biết, nhất là khi định chia sẻ cho người khác nghe. Với người lớn tuổi, nói rõ mình muốn giữ giọng của ông bà cho con cháu thường làm ông bà vui và kể chuyện nhiều hơn.
