Cái đài bán dẫn gắn bó với nhiều thế hệ người Việt vì có một thời rất dài, nó là thứ duy nhất trong nhà mang được tiếng nói từ xa về tận bên mâm cơm. Nó rẻ hơn mọi thứ khác, chạy bằng pin nên không cần điện lưới, xách đi ra đồng được, và một cái đài đủ cho cả nhà cùng nghe.
Chào bạn, đây là Phát Thanh Số. Tập mở đầu này mình muốn ngồi lại với một món đồ mà nhà nào ở Việt Nam cũng từng có, hoặc ít nhất từng thấy ở nhà ông bà: cái đài nhỏ có cái cần ăng ten rút ra rút vào, có cái núm vặn kêu rè rè. Mình sẽ thử hiểu vì sao nó được thương lâu đến vậy, và nó còn để lại gì trong thói quen nghe của chính bạn bây giờ.
Cái đài làm được gì mà những thứ khác không làm được?
Hãy hình dung một làng quê mấy chục năm trước. Điện lưới chưa về tới nhiều nơi, báo giấy về chậm, có khi cả tuần mới tới, mà người biết chữ trong nhà cũng không phải ai cũng rảnh để đọc cho cả nhà nghe. Trong bối cảnh đó, một cái hộp nhỏ chạy bằng mấy cục pin mà nói được tin tức ngay trong ngày là chuyện rất lớn.
Cái đài không đòi người nghe biết chữ. Nó không bắt mình ngồi yên một chỗ như cái ti vi sau này, mà đi theo mình ra hiên, ra bếp, ra ruộng. Chính chỗ không đòi hỏi gì đó làm nó len vào đời sống sâu đến vậy.
Phát thanh ở Việt Nam có một mốc mà nhiều người lớn tuổi thuộc lòng: Đài Tiếng nói Việt Nam phát buổi đầu tiên vào ngày bảy tháng chín năm bốn mươi lăm, ngay sau ngày độc lập. Từ đó, câu mở đầu quen thuộc của đài đi vào trí nhớ của biết bao gia đình, như một tiếng chuông báo giờ của cả nước.
Nói cách khác, cái đài không chỉ là một món đồ điện. Với nhiều người, nó là đồng hồ, là tờ báo, là sân khấu, là người kể chuyện, gói gọn trong một cái hộp vừa lòng bàn tay.
Vì sao nó tên là đài bán dẫn?
Chữ bán dẫn nghe có vẻ kỹ thuật, nhưng ý của nó khá đơn giản. Những cái máy thu thanh đời đầu dùng bóng đèn điện tử, to, nóng, tốn điện, phải cắm điện lưới mới chạy nổi. Tới khi người ta làm ra linh kiện bán dẫn, mà nổi tiếng nhất là con transistor ra đời ở Mỹ cuối những năm bốn mươi, máy thu thanh mới nhỏ lại được, chạy bằng pin được.
Người Việt gọi tắt cái máy thu thanh dùng linh kiện ấy là cái đài bán dẫn, hoặc gọn hơn nữa là cái đài. Trong Nam, nhiều nhà quen gọi là cái ra-đi-ô. Tên gọi khác nhau, còn hình ảnh thì giống nhau: một cái hộp có loa, núm vặn sóng và cái nắp pin hay bị lỏng.
Chính nhờ nhỏ và chạy pin mà cái đài trở thành đồ của cá nhân, chứ không còn là đồ của cả xóm. Có cái đài riêng rồi, mỗi người tự chọn lúc nghe và chương trình mình thích.
Bạn để ý, chuyện đó giống hệt bước nhảy từ nghe đài sang nghe podcast bây giờ. Mỗi lần thiết bị nhỏ lại và tự do hơn, cách người ta nghe lại riêng tư hơn một chút.
Cả nhà quây quần bên cái đài: một cảnh rất Việt
Nhiều người lớn lên ở thập niên tám mươi, chín mươi còn nhớ cảnh buổi tối cả nhà ngồi quanh cái đài. Bố chỉnh sóng, mẹ ngồi khâu vá, mấy đứa nhỏ nằm sấp trên chiếu. Ai đứng lên nói to là bị suỵt ngay, vì đang tới đoạn hay.
Cái cảnh ấy dạy cho mình một điều mà sau này ít khi được dạy nữa: nghe cùng nhau là một hoạt động gắn kết. Không ai nhìn màn hình riêng của mình. Mọi người cùng nghe một giọng, cùng cười một lúc.
Cái đài cũng là thứ đầu tiên đưa âm nhạc vào những gia đình không có đàn, không có máy hát. Nhiều người biết hát những bài hát đầu đời của mình là nhờ nghe đài nhiều lần, chép lời vào một cuốn sổ nhỏ, rồi tập hát theo.
Có lẽ vì thế mà với thế hệ ông bà, cha mẹ, cái đài không gợi nhớ một cái máy, mà gợi nhớ một bầu không khí: tiếng rè nhè nhẹ, ánh đèn dầu hoặc bóng đèn vàng, và tiếng người thân xung quanh.
Vì sao đến giờ nhiều người lớn tuổi vẫn thích nghe đài?
Nếu nhà bạn có ông bà ngoài bảy mươi, có thể bạn đã thấy cảnh này: con cháu mua cho cái điện thoại đời mới, nhưng sáng nào ông vẫn bật cái đài cũ.
Cái đài chỉ có hai việc: bật lên và vặn tiếng. Không có mật khẩu, không có quảng cáo bật ra giữa chừng, không có thông báo đòi cập nhật. Với người mắt đã kém, tay đã run, một cái núm vặn to dễ hơn nhiều so với những cái nút cảm ứng nhỏ xíu trên màn hình.
Thêm nữa, nghe đài là nghe theo giờ. Sáng nghe tin, trưa nghe nhạc, tối nghe kể chuyện. Nhịp đó giống nhịp sinh hoạt của người lớn tuổi, nên nó cho cảm giác ngày có đầu có cuối.
Nếu muốn giúp ông bà nghe thêm những thứ mới, bạn đừng vội thay cái đài. Bạn có thể cài sẵn trên điện thoại một nút nghe duy nhất, chỉ cho ông bà đúng một thao tác, và để cái đài cũ vẫn nằm đó cho những buổi sáng quen thuộc.
Cái đài để lại gì trong cách mình nghe hôm nay?
Có một điều thú vị là những thói quen của thời nghe đài vẫn còn sống, chỉ đổi thiết bị. Người ta vẫn thích nghe khi tay đang bận. Vẫn thích một giọng quen kể chuyện đều đặn mỗi ngày.
Podcast bây giờ, xét cho cùng, là con cháu của cái đài. Nó chỉ khác ở chỗ mình không phải chờ tới giờ phát sóng, và mình chọn được đúng thứ mình muốn nghe. Còn cái lõi thì vẫn vậy: một giọng người, nói với một người nghe, theo kiểu thân mật như ngồi cạnh nhau.
Vì thế, khi bạn chọn một podcast để nghe, bạn có thể tự hỏi giống như ông bà ngày xưa chọn chương trình: giọng này có dễ chịu không, có muốn nghe nó mỗi ngày không, nó có làm mình thấy bớt cô đơn trong lúc làm việc không.
Tối nay, nếu nhà còn cái đài cũ, bạn thử lắp pin vào, dò một kênh bất kỳ và nghe mười phút. Có khi tiếng rè đầu tiên sẽ kéo về cả một khoảng tuổi thơ mà bạn tưởng đã quên.
Câu hỏi thường gặp
Đài bán dẫn và radio có phải là một không?
Về cơ bản là một. Radio là máy thu sóng phát thanh, còn đài bán dẫn là cách người Việt gọi loại máy thu thanh nhỏ dùng linh kiện bán dẫn, chạy được bằng pin.
Cái đài cũ để lâu không dùng có bật lại được không?
Thường là được nếu mạch còn nguyên. Bạn mở nắp, lau sạch chỗ pin cũ chảy nước nếu có, rồi lắp pin mới. Nếu vặn núm nghe tiếng sột soạt nhiều, có thể núm bị bám bụi, nên mang tới thợ sửa đồ điện tử để vệ sinh.
Vì sao nghe đài lại thấy gần gũi hơn xem ti vi?
Vì nghe đài chỉ dùng tai, phần hình ảnh do chính đầu mình tự vẽ ra. Mình tưởng tượng gương mặt người kể, khung cảnh câu chuyện, nên cảm giác như câu chuyện là của riêng mình.
Nên giữ cái đài cũ của ông bà thế nào?
Bạn tháo pin ra khi không dùng để pin không chảy nước làm hỏng mạch, để đài ở chỗ khô ráo, tránh ánh nắng chiếu thẳng. Nếu là đồ kỷ niệm, bạn có thể ghi âm lại tiếng đài khi nó còn chạy, giữ cùng một tấm ảnh chụp cái đài trong căn nhà cũ.
Người lớn tuổi có nên chuyển hẳn sang nghe trên điện thoại không?
Không nhất thiết. Nếu cái đài vẫn chạy và ông bà quen dùng, cứ để ông bà dùng. Điện thoại có thể là thứ bổ sung để nghe thêm sách nói hay podcast, với một nút bấm được cài sẵn cho đơn giản.
