Sách nói giúp trẻ yêu câu chuyện, mở rộng vốn từ, tập trung lắng nghe và bớt thời gian nhìn màn hình. Nhưng nó cũng có giới hạn rõ ràng: không thay được việc bố mẹ đọc cùng con, không thay được việc tập đọc chữ, và cần người lớn chọn nội dung hợp tuổi chứ không để con tự lướt.
Chào bạn, đây là Phát Thanh Số. Nhiều bố mẹ ngày nay chọn sách nói, podcast thiếu nhi như một cách thay thế bớt cho màn hình. Đó là một lựa chọn tốt. Tập này mình nói rõ nó cho con được gì, nó không làm được gì, để bố mẹ dùng đúng chỗ.
Nghe truyện cho trẻ những gì?
Điều đầu tiên là vốn từ. Sách viết cho trẻ, kể bằng giọng chuẩn, dùng những từ mà trong giao tiếp hằng ngày ở nhà con ít được nghe. Nghe nhiều, con tự nhiên dùng được những từ mới, những câu dài hơn.
Điều thứ hai là trí tưởng tượng. Khác với video đưa sẵn hình ảnh, nghe truyện bắt con tự vẽ trong đầu: con rồng màu gì, khu rừng trông thế nào. Đó là một bài tập tưởng tượng rất tốt.
Điều thứ ba là khả năng lắng nghe và theo dõi một mạch dài. Trong thời mọi thứ đều ngắn và nhanh, được tập ngồi nghe một câu chuyện mười lăm phút là một kỹ năng quý.
Điều thứ tư là niềm yêu thích câu chuyện. Một đứa trẻ mê nghe truyện thường sẽ muốn tự đọc truyện khi lớn hơn.
So với video thì sao?
Video có hình ảnh, chuyển động, màu sắc liên tục. Nó cuốn trẻ rất mạnh, nhiều khi quá mạnh, khiến trẻ khó dừng lại, dễ cáu khi bị tắt.
Âm thanh nhẹ nhàng hơn. Trẻ có thể vừa nghe vừa chơi xếp hình, vừa tô màu, nằm lăn trên thảm. Mắt không bị dán vào màn hình.
Vì thế, nhiều bố mẹ dùng sách nói vào những lúc trước đây thường cho con xem video: lúc chờ cơm, trên xe, trước giờ ngủ. Đổi một phần thời gian màn hình sang thời gian nghe là một thay đổi nhỏ mà nhiều nhà thấy rõ hiệu quả.
Tuy vậy, điện thoại dùng để phát vẫn là màn hình. Nên úp xuống, để xa, hoặc dùng loa riêng, đừng để con vừa nghe vừa cầm điện thoại lướt.
Những giới hạn bố mẹ nên biết
Sách nói không thay được việc bố mẹ đọc cùng con. Khi đọc cùng, bố mẹ dừng lại hỏi con, chỉ tranh, giải thích từ khó, đáp lại những câu hỏi ngẫu nhiên của con. Đó là cuộc trò chuyện, còn sách nói chỉ là lời kể một chiều.
Sách nói cũng không thay được việc tập đọc chữ. Con nghe giỏi không có nghĩa là con đọc giỏi. Trẻ đang học đọc vẫn cần đọc bằng mắt, nhìn mặt chữ, đánh vần.
Và trẻ nhỏ không nên nghe một mình quá lâu. Một hai tiếng liền nghe truyện thì cũng giống một hai tiếng xem video ở chỗ con ngồi một chỗ, ít vận động, ít nói chuyện với người khác.
Cách dùng hợp lý là xen kẽ: lúc nghe, lúc đọc cùng bố mẹ, lúc chơi ngoài trời.
Một giới hạn nữa ít được nhắc: không phải cứ có giọng trẻ con, nhạc vui là nội dung tốt. Có những chương trình làm cho trẻ nhưng nói quá nhanh, chèn nhiều tiếng động ồn ào, kết thúc tập nào cũng gay cấn để giữ trẻ nghe tiếp. Những thứ ấy kích thích trẻ hơn là giúp trẻ lắng lại, nên bố mẹ cứ tin vào cảm nhận của mình khi nghe thử.
Chọn nội dung hợp tuổi
Với trẻ nhỏ khoảng ba tới năm tuổi, chọn truyện ngắn, nhân vật ít, có lặp lại, giọng kể vui và rõ. Mỗi truyện chỉ vài phút.
Với trẻ từ sáu tới chín tuổi, có thể nghe truyện dài hơn, truyện nhiều tập, những tập kể về khoa học, động vật, các nước trên thế giới. nhabachoc.com của hệ là podcast khoa học cho trẻ em và bố mẹ nghe cùng, trả lời những câu hỏi vì sao của trẻ, rất hợp lứa tuổi này.
Với trẻ lớn hơn, nghe được tiểu thuyết thiếu nhi, những tập lịch sử, địa lý kể dễ hiểu. Con có thể tự chọn trong một danh sách bố mẹ đã xem qua.
Luôn nghe thử trước, ít nhất một đoạn, để biết nội dung có phù hợp không. Tránh những nội dung có bạo lực, ngôn từ không hay, quảng cáo nhắm vào trẻ.
Nghe cùng con để biến câu chuyện thành cuộc trò chuyện
Cách dùng sách nói tốt nhất cho trẻ là nghe cùng, ít nhất thỉnh thoảng. Nghe xong, hỏi con một câu: con thích nhân vật nào, nếu là con thì con làm gì.
Những câu hỏi ấy biến lời kể một chiều thành một cuộc trò chuyện hai chiều. Con tập nói ra suy nghĩ của mình, bố mẹ hiểu con hơn.
Trên những chuyến đi xa, cả nhà cùng nghe một câu chuyện qua loa xe rồi bàn với nhau, thường là những kỷ niệm con nhớ rất lâu.
Cuối tuần này, bạn thử chọn một câu chuyện hợp tuổi con, nghe cùng con từ đầu tới cuối, rồi hỏi con ba câu. Bạn có thể sẽ ngạc nhiên với những gì con nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi bắt đầu nghe sách nói được?
Trẻ khoảng ba tuổi đã có thể nghe những truyện ngắn đơn giản. Thời gian nghe nên ngắn, tăng dần theo tuổi, và lúc đầu nên có bố mẹ nghe cùng.
Nghe sách nói có giúp trẻ nói giỏi hơn không?
Có thể giúp mở rộng vốn từ và cách nói câu dài, vì trẻ được nghe nhiều từ mới trong ngữ cảnh. Nhưng trẻ cũng cần được nói chuyện hai chiều với người lớn để luyện nói thật sự.
Một ngày trẻ nên nghe sách nói bao lâu?
Không có con số chuẩn, quan trọng là cân bằng với vận động, chơi và trò chuyện. Với trẻ nhỏ, vài truyện ngắn mỗi ngày là đủ, trẻ lớn có thể nghe lâu hơn.
Sách nói có thay được việc bố mẹ đọc truyện không?
Không. Đọc cùng bố mẹ có trò chuyện, có chỉ tranh, có hỏi đáp, có sự gần gũi mà sách nói không có. Sách nói là bổ sung, đặc biệt cho những lúc bố mẹ bận.
Làm sao biết một podcast thiếu nhi có phù hợp không?
Nghe thử trước vài phút, chú ý ngôn từ, nội dung, có quảng cáo hay không. Chọn những chương trình nói rõ lứa tuổi phù hợp và có giọng kể nhẹ nhàng, rõ ràng.
