Loa phường, loa xã là những cái loa phát thanh gắn trên cột điện hay mái nhà văn hoá, nối về một trạm truyền thanh của phường, của xã, phát tin tức, thông báo của địa phương và cả nhạc vào những giờ cố định trong ngày. Với nhiều người, tiếng loa lúc sáng sớm là âm thanh mở đầu một ngày, quen tới mức có khi nghe là biết mấy giờ.
Chào bạn, đây là Phát Thanh Số. Hôm nay mình kể chuyện một kiểu phát thanh rất đặc biệt, không nằm trong cái đài riêng của nhà nào, mà treo lơ lửng trên đầu cả xóm. Có người nhớ nó da diết, có người thấy nó ồn ào. Mình thử nhìn nó cho công bằng, từ cả hai phía.
Loa phường thực ra phát những gì?
Ai từng ở gần một cái loa phường sẽ thuộc nhịp của nó. Đầu tiên là một đoạn nhạc hiệu, rồi tới phần tiếp sóng chương trình thời sự, sau đó là phần của địa phương: lịch tiêm chủng cho trẻ, lịch cắt điện, nhắc nộp các khoản đóng góp, thông báo họp tổ dân phố, tìm người đánh rơi giấy tờ.
Ở nông thôn, loa xã còn đọc lịch thời vụ, nhắc phòng sâu bệnh, báo ngày tháo nước vào đồng. Có những thông báo nghe rất đời thường, như mời bà con mang trâu bò đi tiêm phòng, hay nhắc nhà ai có trẻ đến tuổi đi học thì lên đăng ký.
Giữa các mục là nhạc, thường là những bài hát quen về quê hương, về mùa xuân, về người lính. Vì phát đi phát lại nhiều năm, nhiều bài hát ấy thành nhạc nền của cả một thế hệ, nghe lại ở đâu cũng thấy như đang đứng đầu ngõ nhà mình.
Nói gọn, loa phường là một tờ bản tin của xóm, được đọc to lên cho những người không có thời gian, không có thói quen hoặc không có điều kiện đọc.
Vì sao nhiều người nhớ tiếng loa đến vậy?
Ký ức âm thanh có một sức mạnh lạ. Mùi và tiếng là hai thứ kéo người ta về quá khứ nhanh nhất. Một người đã rời quê mấy chục năm, nghe lại tiếng nhạc hiệu loa xã có thể rưng rưng ngay, vì tiếng ấy gắn với những buổi sáng đi học, những buổi chiều chăn trâu.
Loa còn gắn với nhịp chung của cả cộng đồng. Khi loa bật, cả xóm cùng nghe một thông tin trong cùng một lúc. Đó là cảm giác thuộc về một nơi, một tập thể, điều mà thời mỗi người cầm một cái điện thoại riêng hơi khó có lại.
Có những ký ức rất riêng nữa. Người ta nhớ lần đầu nghe tên mình được đọc trên loa vì đỗ đại học, hay vì được khen thưởng ở trường. Ở nhiều làng, được loa xã đọc tên là một niềm vui to, cả họ hàng biết, hàng xóm sang chúc mừng.
Thế nên khi nhắc tới loa phường, đừng ngạc nhiên nếu người lớn trong nhà bỗng kể một mạch, kể cả những chuyện chẳng liên quan gì tới cái loa.
Còn mặt ồn ào và tranh cãi thì sao?
Công bằng mà nói, không phải ai cũng thương cái loa. Ở những khu phố đông đúc, nơi người làm ca đêm cần ngủ bù buổi sáng, nơi có người già yếu, trẻ sơ sinh, tiếng loa to vào sáng sớm có thể là một nỗi khổ thật sự.
Ở nhiều thành phố lớn, chuyện nên giữ hay nên bớt loa phường từng được bàn khá nhiều trên báo chí và trong các cuộc họp dân. Một bên cho rằng giờ ai cũng có điện thoại, có mạng, loa đã hết vai trò. Một bên cho rằng vẫn còn người không dùng điện thoại, vẫn cần một kênh chung khi có việc gấp.
Mỗi nơi chọn một cách, có nơi giảm giờ phát, có nơi hạ âm lượng, có nơi chuyển hướng loa, có nơi chỉ giữ loa ở vùng ven và nông thôn. Mình không nghĩ có một câu trả lời đúng cho mọi nơi, vì khu phố trung tâm và một xã vùng trũng hay bị lũ có nhu cầu rất khác nhau.
Nếu loa gần nhà bạn quá to, cách dễ chịu nhất vẫn là góp ý với tổ dân phố hoặc phường, nói rõ giờ nào và mức nào làm khó, thay vì để bực bội trong lòng.
Lúc nào loa xã trở thành thứ cứu người?
Có một hoàn cảnh mà cái loa chưa có thứ gì thay thế được hoàn toàn: thiên tai. Ở các tỉnh ven biển miền Trung, mỗi mùa bão, loa xã đọc tin bão liên tục, nhắc chằng chống nhà cửa, nhắc tàu thuyền vào bờ, báo giờ sơ tán.
Khi mất điện, mất sóng điện thoại, những cái loa có nguồn dự phòng hay những cái loa cầm tay của cán bộ xã vẫn đi được tới từng xóm. Nhiều người già không đọc tin nhắn, không vào mạng, nhưng nghe được tiếng loa thì biết phải làm gì ngay.
Ở vùng lũ, tiếng loa báo nước lên trong đêm đôi khi là khác biệt giữa kịp và không kịp đưa đồ đạc, đưa người lên chỗ cao. Đó là phần việc thầm lặng mà người ở thành phố ít thấy.
Vì vậy, khi bàn chuyện loa phường, mình nghĩ nên tách hai việc: phát nhạc và bản tin thường ngày có thể bàn để bớt, còn kênh báo khẩn cấp thì nơi nào cần vẫn nên giữ cho chắc.
Giữ ký ức tiếng loa bằng cách nào?
Âm thanh là thứ mất đi lặng lẽ. Một ngày cái loa đầu ngõ được tháo xuống, và không ai kịp ghi lại tiếng của nó. Nếu bạn thấy tiếng loa quê mình đáng nhớ, hãy thử ghi âm một buổi phát bằng điện thoại, đứng xa một chút để có cả tiếng gà, tiếng xe, tiếng người.
Bạn có thể ghi thêm vài câu kể của người lớn trong nhà về cái loa: nó được lắp từ hồi nào, ai đọc, những tin nào được nhớ nhất. Không cần chính xác từng ngày tháng, chỉ cần giữ được giọng và cảm xúc của người kể.
Những đoạn ghi âm như thế, vài chục năm sau, sẽ là một kho báu nhỏ của gia đình. Con cháu bạn sẽ được nghe một xóm làng mà chúng chưa từng sống, qua đúng âm thanh của nó.
Còn nếu bạn chỉ muốn nghe lại cái cảm giác có ai đó kể chuyện cho cả xóm, bạn có thể tìm những podcast kể chuyện đời thường như khosachnoi.com, nơi mỗi tập là một chương sách nói kể bằng giọng ấm như một người bạn.
Câu hỏi thường gặp
Loa phường và đài phát thanh khác nhau thế nào?
Đài phát thanh phát sóng đi xa, ai có máy thu đều nghe được. Loa phường là hệ thống truyền thanh ở cấp phường xã, phát qua dây hoặc sóng ngắn tới những cái loa cố định trong địa bàn, ngoài tiếp sóng thời sự còn đọc thông báo riêng của địa phương.
Loa phường thường phát vào giờ nào?
Mỗi nơi một lịch, phổ biến là một buổi sáng sớm và một buổi chiều tối, mỗi buổi khoảng nửa tiếng tới một tiếng. Khi có bão lũ hay việc khẩn, loa có thể phát thêm ngoài giờ.
Thấy loa quá to thì nên góp ý ở đâu?
Bạn nên nói với tổ trưởng tổ dân phố hoặc trưởng thôn trước, vì đây là người nắm việc ở khu mình. Nếu cần, bạn gửi ý kiến tới uỷ ban phường xã, nói rõ vị trí cái loa, giờ phát và lý do, góp ý cụ thể thường được xử lý nhanh hơn.
Ở nông thôn bây giờ loa xã còn quan trọng không?
Ở nhiều nơi vẫn còn, nhất là với người lớn tuổi ít dùng điện thoại và những vùng hay gặp thiên tai. Loa vẫn là cách nhanh để cả xóm cùng biết một thông báo trong một lúc.
Có nên ghi âm lại tiếng loa để làm kỷ niệm không?
Nên, nếu bạn thấy nó gắn với tuổi thơ mình. Một đoạn ghi âm ngắn kèm vài lời kể của người lớn trong nhà là món kỷ niệm rất rẻ mà rất quý, vì âm thanh mất đi thì khó tìm lại.
