Nhạc và âm thanh trên mạng hầu hết đều có chủ sở hữu, kể cả khi mình nghe miễn phí. Muốn dùng làm nhạc nền cho podcast, video, bạn nên dùng nhạc tự làm, nhạc được cấp phép rõ ràng cho đúng mục đích của mình, hoặc xin phép trực tiếp chủ sở hữu, và luôn đọc kỹ điều kiện đi kèm. Mình chỉ nói cơ chế chung, gặp trường hợp cụ thể nên hỏi người hiểu luật.
Chào bạn, đây là Phát Thanh Số. Đây là chỗ nhiều người làm nội dung nhỏ vấp nhất: thấy một bài hát hay, chèn vào làm nhạc nền, đăng lên, rồi một ngày video bị tắt tiếng, bị gỡ, hoặc nhận được thư nhắc nhở. Tập này mình giải thích vì sao, và cách làm an toàn.
Một bài hát có những ai sở hữu?
Một bài hát thường có nhiều lớp quyền. Người sáng tác nhạc và lời có quyền với tác phẩm. Ca sĩ, nhạc công có quyền với phần trình diễn của họ. Đơn vị làm ra bản ghi âm có quyền với chính bản ghi âm đó.
Vì vậy, kể cả khi bạn tự hát lại một bài hát của người khác, phần sáng tác vẫn thuộc về tác giả. Và khi bạn dùng một bản ghi âm có sẵn, bạn đang dùng cả tác phẩm lẫn bản ghi.
Nghe được miễn phí trên mạng không có nghĩa là được dùng miễn phí trong sản phẩm của mình. Nghe là một việc, đưa vào nội dung của mình để phát lại cho người khác là việc khác.
Ở Việt Nam cũng có những tổ chức đại diện quản lý quyền tác giả âm nhạc, thu phí khi nhạc được dùng ở nơi công cộng hay trong sản phẩm. Khi cần, bạn có thể tìm hiểu và liên hệ.
Nhạc miễn phí bản quyền nghĩa là gì?
Cụm từ nhạc miễn phí bản quyền hay bị hiểu lầm là nhạc không có chủ, dùng thoải mái. Thường nó có nghĩa là bạn không phải trả tiền mỗi lần dùng, nhưng vẫn phải tuân theo điều kiện của người cung cấp.
Điều kiện có thể là phải ghi tên tác giả, chỉ được dùng cho mục đích phi thương mại, không được chỉnh sửa, hoặc phải đăng ký tài khoản. Mỗi nguồn một kiểu, mỗi bản nhạc có khi một kiểu.
Có những bản nhạc mà tác giả cho phép mọi người dùng với điều kiện ghi nguồn. Có những bản được cấp phép trả phí một lần rồi dùng lâu dài. Đọc kỹ trước khi dùng.
Một thói quen tốt là lưu lại trang giấy phép, ảnh chụp điều kiện lúc bạn tải nhạc về. Nếu sau này có tranh chấp, đó là bằng chứng bạn đã dùng đúng điều kiện.
Ghi nguồn có đủ không?
Nhiều người nghĩ cứ ghi tên bài hát, tên ca sĩ ở phần mô tả là được dùng. Thật ra ghi nguồn chỉ đủ khi chính chủ sở hữu cho phép dùng với điều kiện ghi nguồn. Với nhạc thương mại thông thường, ghi nguồn không thay được việc xin phép.
Cũng có người nghĩ dùng dưới một số giây nhất định thì không sao. Đây là lời đồn phổ biến nhưng không phải quy tắc chắc chắn. Dùng một đoạn ngắn vẫn có thể là sử dụng tác phẩm.
Các nền tảng chia sẻ video và âm thanh thường có hệ thống tự động nhận diện nhạc. Khi phát hiện nhạc có chủ, nội dung của bạn có thể bị tắt tiếng, bị chặn ở một số nơi, hoặc tiền quảng cáo chuyển sang cho chủ sở hữu.
Vậy nên đừng trông vào may mắn. Nội dung càng có nhiều người xem, càng dễ bị phát hiện.
Cách an toàn nhất cho người làm nội dung nhỏ
An toàn nhất là nhạc tự làm. Một đoạn ghi ta mộc vài chục giây, một giai điệu huýt sáo, một đoạn đàn bầu của người trong nhà, vừa sạch bản quyền vừa mang dấu ấn riêng. Nhạc mở đầu càng đơn giản càng dễ nhớ.
Thứ hai là nhạc từ những thư viện được cấp phép rõ ràng, chọn đúng loại giấy phép cho mục đích của bạn, nhất là nếu nội dung có kiếm tiền.
Thứ ba là xin phép trực tiếp. Nhiều nhạc sĩ trẻ, ban nhạc nhỏ sẵn lòng cho dùng nhạc nếu được ghi tên và giới thiệu. Nhớ xin bằng văn bản, dù chỉ là tin nhắn.
Và cân nhắc xem có thật cần nhạc không. Nhiều podcast hay chỉ có giọng nói, nhạc chỉ vài giây ở đầu và cuối.
Âm thanh hiệu ứng và giọng nói cũng có chủ
Không chỉ nhạc, những âm thanh hiệu ứng như tiếng mưa, tiếng chim, tiếng cửa cũng thường có người thu và giữ quyền. Thư viện hiệu ứng cũng có giấy phép như thư viện nhạc.
Bạn hoàn toàn có thể tự thu âm thanh hiệu ứng: tiếng mưa ngoài hiên, tiếng chợ sáng, tiếng sóng biển khi đi du lịch. Vừa sạch, vừa thật, vừa đúng chất Việt Nam.
Giọng nói của người khác cũng cần được tôn trọng. Dùng đoạn ghi âm phỏng vấn, giọng người thân, giọng người nổi tiếng trong nội dung của mình thì cần sự đồng ý của họ. Với giọng nhân bản bằng máy, điều này càng quan trọng, mình sẽ nói ở chuyên mục công nghệ giọng nói.
Tuần này, nếu bạn đang làm nội dung, thử rà lại những bản nhạc đã dùng và tự hỏi: mình có quyền dùng bản này không, có lưu bằng chứng không. Nếu không chắc, thay bằng một đoạn nhạc tự làm. Gặp trường hợp phức tạp hoặc dùng cho kinh doanh, hãy hỏi luật sư về sở hữu trí tuệ.
Câu hỏi thường gặp
Dùng nhạc trên mạng làm nhạc nền podcast có sao không?
Có thể vi phạm quyền tác giả nếu bạn không được phép. Nhạc nghe miễn phí không có nghĩa là được dùng miễn phí trong sản phẩm của mình. Hãy dùng nhạc tự làm, nhạc được cấp phép, hoặc xin phép chủ sở hữu.
Ghi tên ca sĩ và bài hát có tránh được vi phạm không?
Chỉ khi chủ sở hữu cho phép dùng với điều kiện ghi nguồn. Với nhạc thương mại thông thường, ghi nguồn không thay được việc xin phép.
Dùng vài giây nhạc thì có bị coi là vi phạm không?
Không có quy tắc chắc chắn rằng dùng ngắn là được phép. Nhiều hệ thống tự động vẫn nhận diện được đoạn ngắn. Tốt nhất vẫn là dùng nhạc mình có quyền dùng.
Nhạc miễn phí bản quyền có dùng cho kinh doanh được không?
Tuỳ giấy phép của từng bản nhạc. Có bản cho dùng thương mại, có bản chỉ cho dùng phi thương mại. Đọc kỹ điều kiện và lưu lại bằng chứng trước khi dùng.
Tự hát lại bài hát của người khác có được dùng không?
Phần sáng tác vẫn thuộc tác giả, nên tự hát lại vẫn đang dùng tác phẩm của họ. Muốn đăng công khai hoặc kiếm tiền, bạn cần tìm hiểu việc xin phép hoặc trả phí cho tác giả.
