Câu chuyện kể bằng giọng dễ nhớ vì giọng người mang theo cảm xúc, nhịp và những chỗ nhấn, giúp đầu óc biết chỗ nào quan trọng, chỗ nào nên hồi hộp, chỗ nào nên cười. Và vì loài người đã truyền chuyện cho nhau bằng miệng từ rất lâu trước khi có chữ viết, đầu óc mình vốn quen giữ những gì được kể.
Chào bạn, đây là Phát Thanh Số. Hãy thử nhớ lại một câu chuyện cổ tích mà bà hay mẹ kể cho bạn hồi bé. Có thể bạn không nhớ được từng chữ, nhưng bạn nhớ giọng bà, nhớ chỗ bà dừng lại, nhớ lúc bà hạ giọng xuống. Tập này mình thử hiểu vì sao những câu chuyện ấy theo mình suốt mấy chục năm.
Truyền miệng là cách con người giữ ký ức lâu nhất
Trước khi có chữ viết, mọi hiểu biết của một cộng đồng đều nằm trong lời kể. Cách trồng lúa, cách đi săn, chuyện ông tổ, luật lệ của làng, tất cả được kể đi kể lại từ đời này sang đời khác.
Ở Việt Nam, kho ca dao, tục ngữ, truyện cổ tích là bằng chứng sống của truyền thống đó. Rất nhiều câu ca dao không ai biết ai viết, chỉ biết được truyền qua lời ru của bà, lời hát của mẹ, lời nói của người làng.
Muốn được truyền lâu như vậy, lời kể phải dễ nhớ. Vì thế ca dao có vần, có nhịp lục bát. Truyện cổ tích có những lần lặp lại, ba lần thử thách, ba người con. Vần, nhịp và lặp lại là những công cụ giúp trí nhớ, mà người xưa dùng rất khéo.
Những công cụ ấy vẫn còn tác dụng với chúng ta hôm nay, vì đầu óc con người chưa thay đổi mấy so với thời ông bà mình.
Thử nhẩm một câu ca dao bạn thuộc từ bé, bạn sẽ thấy mình nhớ được cả nhịp đọc chứ không chỉ chữ.
Giọng nói mang cảm xúc, và cảm xúc giữ trí nhớ
Khi đọc chữ, mình phải tự tưởng tượng cảm xúc. Khi nghe ai đó kể, cảm xúc đã có sẵn trong giọng: run run khi sợ, chậm lại khi buồn, nhanh lên khi gấp.
Những điều đi kèm cảm xúc thường được nhớ lâu hơn những điều trung tính. Bạn có thể quên một bài học trên lớp, nhưng nhớ mãi một câu chuyện thầy kể làm cả lớp cười, hay một câu chuyện làm mình rưng rưng.
Người kể giỏi biết đặt cảm xúc vào đúng chỗ quan trọng nhất của câu chuyện. Người nghe nhờ đó biết đâu là điểm mấu chốt, và đầu óc tự cất nó vào chỗ chắc chắn hơn.
Đó là lý do nhiều giáo viên giỏi hay dạy bằng chuyện kể. Một khái niệm khô khan được gói vào một câu chuyện có nhân vật, có tình huống, có cảm xúc, học trò nhớ lâu hơn hẳn.
Câu chuyện có khung, đầu óc thích khung
Một câu chuyện thường có một khung quen thuộc: ai đó muốn một điều gì đó, gặp khó khăn, vượt qua hoặc không vượt qua, và thay đổi. Khung đó giúp đầu óc xếp các chi tiết vào đúng chỗ.
Khi nghe một danh sách sự kiện rời rạc, mình phải cố nhớ từng cái. Khi nghe một câu chuyện, mỗi chi tiết là một mắt xích, nhớ được một mắt là kéo được những mắt khác.
Ngay cả những tập podcast kiến thức hay cũng thường được kể như chuyện: một câu hỏi, một hành trình tìm câu trả lời, một kết luận. Người nghe đi theo hành trình đó và nhớ được kết luận.
Đây cũng là bí quyết khi bạn muốn người khác nhớ điều mình nói: đừng chỉ đưa ra thông tin, hãy gói nó vào một câu chuyện nhỏ, có người, có việc, có kết quả.
Người kể và người nghe cùng tạo ra câu chuyện
Khi nghe kể, người nghe không chỉ thu nhận. Mình tự vẽ hình trong đầu, tự đoán diễn biến, tự cảm thấy hồi hộp. Câu chuyện trong đầu mình là sản phẩm chung của người kể và chính mình.
Vì đã tự tay vẽ nên những hình ảnh ấy, mình nhớ chúng như nhớ một trải nghiệm. Cùng một câu chuyện, mỗi người nghe lại có một khu rừng, một ngôi nhà, một gương mặt nhân vật khác nhau.
Kể trực tiếp còn có thêm một điều quý: người kể nhìn người nghe và đổi cách kể theo phản ứng. Người nghe hỏi thì người kể dừng lại giải thích. Câu chuyện được may đo cho từng người.
Podcast không làm được điều thứ hai, nhưng vẫn giữ được điều thứ nhất. Đó là lý do một giọng kể tốt qua tai nghe vẫn có thể làm mình nhớ lâu.
Dùng sức mạnh của giọng kể trong đời thường
Bạn không cần là người làm podcast mới dùng được những điều trên. Muốn con nhớ một bài học, hãy kể cho con một câu chuyện thay vì giảng giải. Muốn đồng nghiệp nhớ một ý trong cuộc họp, hãy kể một trường hợp cụ thể đã xảy ra.
Khi kể, chậm lại ở chỗ quan trọng, dừng một nhịp trước điều bất ngờ, và đừng ngại để giọng mình có cảm xúc. Kể đều đều như đọc bản tin thì không ai nhớ.
Nếu bạn muốn nghe những người kể giỏi để học cách kể, những tập truyện ma của chuyenma.com là ví dụ rất rõ về cách dùng nhịp chậm và chi tiết giác quan, còn khosachnoi.com cho thấy cách kể chuyện đời thường bằng giọng ấm.
Tối nay, bạn thử kể cho người thân nghe một chuyện xảy ra trong ngày, nhưng kể như kể một câu chuyện: có mở đầu, có chỗ bất ngờ, có kết thúc. Xem người nghe phản ứng thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Nghe kể chuyện có giúp học tốt hơn không?
Với nhiều người, kiến thức gói trong câu chuyện dễ nhớ hơn kiến thức rời rạc, vì câu chuyện có khung và có cảm xúc. Nhưng muốn học kỹ vẫn cần ôn lại, ghi chép và tự giải thích lại.
Vì sao ca dao dễ thuộc?
Vì ca dao có vần, có nhịp, thường theo thể lục bát quen tai, và hay dùng hình ảnh đời thường. Vần và nhịp là những công cụ giúp trí nhớ mà người xưa dùng để truyền miệng qua nhiều đời.
Làm sao kể chuyện cho người khác dễ nhớ?
Kể có nhân vật, có tình huống cụ thể, có kết quả. Chậm lại ở chỗ quan trọng, để giọng có cảm xúc, và lặp lại điều chính một lần ở cuối câu chuyện.
Trẻ con có nhớ chuyện kể tốt hơn chuyện đọc không?
Trẻ nhỏ chưa đọc thạo nên nghe kể là cách chính để tiếp nhận câu chuyện. Giọng bố mẹ kể kèm cảm xúc và sự gần gũi giúp trẻ nhớ và yêu câu chuyện.
Podcast có giữ được sức mạnh của kể chuyện trực tiếp không?
Giữ được phần giọng nói, cảm xúc và trí tưởng tượng của người nghe. Phần không giữ được là người kể nhìn người nghe để điều chỉnh, vì vậy người làm podcast phải đoán trước người nghe cần gì.
