Để dựng chuyện gia đình thành một tập âm thanh hoàn chỉnh, hãy chọn một chủ đề hẹp, gom vài đoạn ghi âm của người thân về chủ đề đó, viết vài câu dẫn bằng giọng của chính mình để nối các đoạn lại, cắt gọn còn khoảng mười tới hai mươi phút, thêm chút nhạc nhẹ ở đầu và cuối, rồi mở cho cả nhà nghe vào một dịp sum họp.
Chào bạn, đây là Phát Thanh Số. Ở tập hỏi ông bà chuyện nghe đài, mình đã bàn cách ngồi ghi âm. Nhưng nhiều người ghi xong thì để đó, một tệp dài cả tiếng không ai nghe lại. Tập này nói về bước tiếp theo: biến những đoạn ghi âm rời rạc thành một câu chuyện mà cả nhà muốn nghe, kể cả những đứa trẻ chưa từng gặp ông bà.
Chọn một chủ đề thật hẹp
Sai lầm hay gặp là muốn kể cả một đời người trong một tập. Kết quả là một đống chuyện không đầu không cuối. Một tập hay thường xoay quanh một chủ đề hẹp.
Ví dụ: ông bà gặp nhau thế nào. Ngôi nhà đầu tiên của bố mẹ. Năm cả nhà chuyển từ quê lên thành phố. Món ăn ngày Tết của bà nội. Mỗi chủ đề đủ cho một tập mười lăm phút.
Chủ đề hẹp còn giúp bạn biết cần hỏi ai, hỏi gì. Chuyện ông bà gặp nhau thì hỏi ông, hỏi bà, hỏi thêm cô chú nào còn nhớ đám cưới.
Lâu dần, mỗi dịp làm một tập, gia đình bạn sẽ có cả một loạt tập, như một bộ sách nói về dòng họ mình.
Nếu chưa biết bắt đầu từ chủ đề nào, hãy bắt đầu từ một đồ vật. Cái cối xay ở nhà ông, chiếc xe đạp bố đi làm suốt hai mươi năm, cái nồi đồng bà dùng nấu bánh chưng. Đồ vật có hình, có lịch sử, ai cầm lên cũng có chuyện để kể, và câu chuyện tự nhiên sẽ dẫn sang người.
Gom ghi âm từ nhiều người
Một câu chuyện kể bởi nhiều giọng thường hay hơn một giọng. Ông kể một đoạn, bà chen vào sửa lại, cô út kể thêm chi tiết mà ông bà quên. Những chỗ kể khác nhau, thậm chí cãi nhau nhẹ, lại là chỗ vui nhất.
Nếu người thân ở xa, nhờ họ tự ghi âm bằng điện thoại rồi gửi qua tin nhắn. Gợi ý trước cho họ vài câu hỏi cụ thể, và dặn ghi ở chỗ yên tĩnh.
Đừng quên những âm thanh nền có ý nghĩa: tiếng bà giã gạo nếu còn, tiếng chuông chùa làng, tiếng mưa ở quê. Chúng giúp người nghe thấy được khung cảnh.
Với những người đã mất, có khi trong điện thoại ai đó còn một đoạn video, một tin nhắn thoại cũ. Hỏi khắp nhà, những mẩu nhỏ ấy có khi là quý nhất.
Viết vài câu dẫn bằng giọng mình
Một tập chỉ ghép các đoạn ghi âm liền nhau sẽ làm người nghe khó theo. Họ không biết ai đang nói, chuyện xảy ra năm nào, ở đâu. Lời dẫn giải quyết việc đó.
Lời dẫn không cần dài. Mở đầu vài câu: đây là câu chuyện ông bà nội gặp nhau, kể bởi chính ông bà, ghi âm vào mùa hè năm nay. Giữa các đoạn: và đây là lúc bà kể lại ngày đầu tiên về làm dâu.
Viết lời dẫn ra giấy trước, đọc to vài lần cho trôi, rồi mới ghi âm. Nói như đang kể cho một đứa cháu nhỏ nghe, giọng nhẹ nhàng, không cần trang trọng.
Lời dẫn của bạn sẽ trở thành sợi chỉ nối cả câu chuyện, và mai sau, giọng bạn cũng sẽ là một phần ký ức của con cháu.
Một lưu ý về giọng văn: viết lời dẫn như nói, câu ngắn, từ quen, không dùng những chữ mà ngoài đời bạn không bao giờ nói. Lời dẫn nghe gượng thì người nghe sẽ thấy ngay chỗ đổi từ giọng ông bà tự nhiên sang giọng mình như đọc diễn văn.
Cắt ghép và thêm nhạc thế nào cho đơn giản?
Bạn không cần phần mềm chuyên nghiệp. Nhiều ứng dụng chỉnh âm thanh miễn phí trên máy tính hay điện thoại đủ để cắt, ghép, chỉnh âm lượng, thêm nhạc.
Cắt mạnh tay. Một đoạn ghi âm một tiếng có khi chỉ giữ năm phút hay nhất. Bỏ những chỗ lặp lại, lạc đề, những chỗ im lặng quá dài. Nhưng giữ lại những tiếng cười, những chỗ ngập ngừng có cảm xúc.
Chỉnh cho âm lượng các đoạn đều nhau. Ông nói nhỏ, cô nói to, nghe liền sẽ phải vặn lên vặn xuống, rất mệt.
Nhạc chỉ nên ở đầu, cuối, và một chút giữa các đoạn để chuyển cảnh. Đừng để nhạc chạy suốt dưới lời kể. Chọn nhạc mà bạn được phép dùng, hoặc một bản nhạc nhẹ do người trong nhà tự đàn hát thì càng ý nghĩa.
Mở cho cả nhà nghe vào dịp sum họp
Dịp Tết, ngày giỗ, ngày mừng thọ là lúc tuyệt vời để mở tập âm thanh gia đình. Cả nhà ngồi lại, bật loa, cùng nghe giọng ông bà kể chuyện ngày xưa.
Đừng ngạc nhiên nếu có người khóc, có người cười, và sau đó ai cũng muốn kể thêm. Hãy để sẵn điện thoại, ghi âm luôn những câu chuyện mới bật ra. Đó là nguyên liệu cho tập sau.
Sau buổi nghe, gửi tệp cho mọi người trong gia đình, lưu ở ít nhất hai chỗ. Ghi rõ tên tập, ngày làm, những ai có giọng trong đó.
Nếu bạn muốn nghe cách người làm nghề dựng một tập âm thanh, chuyên mục nghề làm nội dung âm thanh của Phát Thanh Số có bàn chuyện biên tập. Còn tuần này, hãy chọn một chủ đề hẹp cho tập đầu tiên của gia đình bạn.
Câu hỏi thường gặp
Một tập âm thanh gia đình nên dài bao lâu?
Khoảng mười tới hai mươi phút là vừa để cả nhà ngồi nghe một lần không chán. Nếu chuyện nhiều, chia thành nhiều tập theo chủ đề.
Không biết dùng phần mềm biên tập thì làm sao?
Có nhiều ứng dụng đơn giản trên điện thoại và máy tính để cắt ghép âm thanh, học vài thao tác cơ bản là đủ. Bạn cũng có thể nhờ người trẻ trong nhà làm cùng.
Có nên dùng nhạc phổ biến làm nhạc nền không?
Nếu chỉ nghe trong gia đình thì ít vấn đề, nhưng nếu đăng công khai lên mạng, nên dùng nhạc mình được phép dùng. Nhạc do người nhà tự đàn hát là lựa chọn vừa an toàn vừa ý nghĩa.
Người thân ở xa có góp giọng được không?
Được. Nhờ họ tự ghi âm bằng điện thoại ở chỗ yên tĩnh rồi gửi qua tin nhắn. Gợi ý trước vài câu hỏi cụ thể để đoạn ghi âm đúng chủ đề.
Có nên đăng tập âm thanh gia đình lên mạng không?
Tuỳ ý gia đình và cần hỏi ý kiến những người có giọng trong tập. Nhiều chuyện gia đình rất riêng tư, nên mặc định chia sẻ trong nhà là an toàn nhất.
