Khi kể chuyện, giọng địa phương nên giữ, vì nó là bản sắc của người kể và làm câu chuyện gần gũi, có hơi thở của một vùng đất. Điều cần chỉnh không phải là giọng, mà là sự rõ ràng: đọc rõ dấu, nói chậm vừa phải, và giải thích những từ địa phương mà người vùng khác có thể chưa hiểu.
Chào bạn, đây là Phát Thanh Số. Mình từng nghe nhiều người ngại làm podcast, ngại kể chuyện trước đám đông chỉ vì giọng mình nặng, giọng mình quê. Tập này mình muốn nói với bạn rằng giọng của bạn là một tài sản, và chỉ cần vài điều chỉnh nhỏ là người ở đâu cũng nghe hiểu.
Giọng nói là một phần của câu chuyện
Một câu chuyện về làng chài miền Trung kể bằng giọng miền Trung có cái vị mà không giọng nào thay được. Một chuyện miền Tây kể bằng giọng miền Tây, có những chữ như hổng, dzậy, quá trời, nghe là thấy sông nước.
Người nghe nhận ra giọng vùng miền ngay từ câu đầu, và điều đó tạo ra một sự tin cậy tự nhiên: người này đang kể chuyện quê mình, chuyện mình đã sống qua.
Ngày xưa, phát thanh thường chuộng một giọng chuẩn chung, vì cần mọi người trên cả nước nghe hiểu như nhau qua một làn sóng không mấy rõ. Ngày nay, với âm thanh trong và người nghe đa dạng, giọng vùng miền ngày càng được đón nhận nhiều hơn.
Nhiều người nghe còn tìm đến một chương trình chính vì giọng của người dẫn làm họ nhớ quê, nhớ mẹ, nhớ bà.
Nói cách khác, sửa giọng cho giống một chuẩn chung có khi làm mất đi đúng cái làm bạn khác biệt.
Rõ ràng quan trọng hơn chuẩn
Điều người nghe cần nhất là hiểu bạn nói gì. Giọng nào cũng có thể rõ hoặc không rõ, tuỳ cách nói.
Đọc rõ dấu là việc đầu tiên. Mỗi vùng có những dấu dễ lẫn, như nhiều vùng phát âm hỏi và ngã gần như nhau, hoặc một số âm đầu đọc khác. Không cần đổi hẳn, chỉ cần khi nói những từ quan trọng, nói chậm hơn một chút để người nghe bắt được.
Nói chậm vừa phải. Người cùng quê nghe nhanh vẫn hiểu, người vùng khác cần thêm chút thời gian để tai quen. Chậm một chút ở mấy phút đầu, sau đó người nghe quen giọng rồi có thể tự nhiên hơn.
Mở miệng rõ, đừng nói lướt. Nhiều giọng khó nghe không phải vì địa phương, mà vì người nói nói nhỏ, nói trong cổ họng.
Một bài tập nhỏ: đọc to một đoạn báo mỗi ngày, cố ý mở miệng to hơn bình thường một chút, như đang nói với người ngồi cuối phòng. Vài tuần sau, khi kể chuyện bình thường, giọng bạn tự nhiên sẽ rõ hơn mà vẫn nguyên chất quê.
Từ địa phương: dùng và giải thích
Từ địa phương là gia vị của câu chuyện. Cái mạ, cái tô, cái muỗng, cái chén, mỗi vùng gọi một kiểu, và gọi đúng kiểu vùng mình làm câu chuyện thật hơn.
Khi dùng một từ mà bạn đoán người vùng khác chưa hiểu, chỉ cần kèm một cách giải thích nhẹ nhàng ngay trong câu. Ví dụ ở quê mình gọi mẹ là mạ, mạ mình hay dậy từ lúc gà gáy. Người nghe hiểu ngay mà không thấy bị giảng giải.
Đừng giải thích mọi từ, sẽ rất nặng nề. Chỉ những từ quan trọng cho câu chuyện, hoặc những từ dễ hiểu nhầm.
Có những từ địa phương mà cùng một chữ, vùng này hiểu một nghĩa, vùng kia hiểu nghĩa khác. Những chỗ đó càng cần nói rõ, kẻo người nghe hiểu ngược ý.
Đừng để giọng làm mình thiếu tự tin
Rất nhiều người có những câu chuyện hay nhưng không dám kể vì nghĩ giọng mình không hay. Họ nghe lại giọng mình trong ghi âm và thấy lạ, thấy ngượng.
Cảm giác lạ khi nghe giọng mình ghi âm là chuyện ai cũng gặp. Lúc tự nói, mình nghe giọng mình một phần qua xương đầu nên trầm và đầy hơn. Bản ghi âm là giọng người khác vẫn nghe thấy, chỉ là mình chưa quen.
Nghe lại vài lần, cảm giác lạ sẽ giảm đi. Và bạn sẽ thấy giọng mình không tệ như mình nghĩ.
Tự tin không đến từ việc có giọng đẹp, mà từ việc biết mình có điều đáng kể. Một người kể chuyện quê bằng giọng quê với sự tự tin và chân thành luôn cuốn hút hơn một giọng chuẩn mà gượng gạo.
Khi nào thì nên điều chỉnh nhiều hơn?
Có những hoàn cảnh cần rõ ràng tuyệt đối: đọc thông báo quan trọng, hướng dẫn an toàn, nội dung pháp lý, y tế. Lúc đó hãy nói thật chậm, thật rõ, nhắc lại những thông tin chính, có khi chọn từ phổ thông thay cho từ địa phương.
Khi người nghe chủ yếu là người nước ngoài học tiếng Việt, họ thường được học theo một giọng nhất định, nên nói chậm và rõ sẽ giúp họ nhiều.
Còn khi kể chuyện, làm podcast cho người Việt nghe, cứ là chính mình.
Hôm nay, bạn thử ghi âm mình kể một chuyện quê bằng đúng giọng quê, rồi gửi cho một người bạn ở vùng khác nghe. Hỏi họ có chỗ nào không hiểu, và chỉ chỉnh đúng chỗ đó. Phần còn lại, cứ giữ nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Làm podcast bằng giọng địa phương có được không?
Được, và nhiều người nghe còn thích vì thấy gần gũi, chân thật. Chỉ cần đọc rõ dấu, nói chậm vừa phải và giải thích những từ địa phương khó hiểu.
Vì sao nghe giọng mình trong ghi âm thấy lạ?
Vì khi tự nói, bạn nghe giọng mình một phần qua xương đầu nên trầm và đầy hơn. Bản ghi âm chỉ thu âm thanh qua không khí, đó mới là giọng người khác nghe thấy.
Có nên học giọng chuẩn để làm phát thanh viên không?
Một số công việc phát thanh, dẫn chương trình chính thức có yêu cầu riêng về giọng, nên tuỳ nơi làm. Với podcast và kể chuyện, giọng tự nhiên rõ ràng thường được đón nhận tốt.
Làm sao để người vùng khác hiểu giọng mình?
Nói chậm ở mấy phút đầu để tai người nghe quen, đọc rõ những từ quan trọng, mở miệng rõ, và giải thích ngắn những từ địa phương có thể gây khó hiểu.
Từ địa phương có nên dùng trong bài viết không?
Có thể dùng khi kể chuyện hoặc trích lời nhân vật để giữ sắc thái. Với văn bản cần mọi người hiểu chính xác như hướng dẫn, thông báo, nên dùng từ phổ thông.
