Podcast là những chương trình âm thanh được làm thành từng tập, đăng lên mạng, để người nghe tự chọn nghe lúc nào cũng được. Khác lớn nhất với nghe đài là mình không phải chờ tới giờ phát sóng: mình bấm nghe khi rảnh, dừng khi bận, tua lại đoạn chưa nghe kịp, và có thể theo dõi để tập mới tự hiện ra.
Chào bạn, đây là Phát Thanh Số. Nếu nhà bạn có người lớn tuổi từng hỏi: cái podcast con hay nghe là cái gì, có phải đài không, thì tập này dành cho bạn, để bạn có cách giải thích thật gọn, thật dễ hiểu. Và nếu chính bạn mới bắt đầu nghe, tập này cũng giúp bạn biết mình đang nghe cái gì.
Chữ podcast từ đâu ra?
Chữ podcast xuất hiện vào khoảng năm hai nghìn lẻ bốn. Nó được ghép từ tên một dòng máy nghe nhạc bỏ túi rất phổ biến thời đó với chữ phát sóng trong tiếng Anh. Ý là phát sóng nhưng nghe trên máy bỏ túi.
Cái tên gắn với một thiết bị cụ thể, nhưng ngay từ đầu podcast đã không cần thiết bị đó. Ai có máy tính, sau này là điện thoại, đều nghe được. Cái tên vẫn ở lại vì nó ngắn, dễ nhớ, và người ta đã quen miệng.
Ở Việt Nam, đa số vẫn gọi là podcast, đọc theo kiểu tiếng Anh. Có người gọi là chương trình âm thanh theo tập, hay phát thanh số. Cách gọi nào cũng được, miễn mình hiểu nó là gì.
Một chi tiết thú vị: trước khi có cái tên, đã có người đăng những chương trình âm thanh lên mạng cho người khác tải về. Cái tên chỉ đặt cho một thói quen đã bắt đầu từ trước.
Podcast hoạt động như thế nào?
Hình dung thế này cho dễ. Người làm podcast thu âm một tập, đăng lên một chỗ trên mạng, kèm tên tập, mô tả, hình bìa. Chỗ đó có một đường dẫn cập nhật, giống như một tờ thông báo luôn ghi danh sách các tập mới nhất.
Các ứng dụng nghe podcast trên điện thoại sẽ đọc tờ thông báo ấy. Khi bạn bấm theo dõi một chương trình, ứng dụng nhớ đường dẫn đó và tự kiểm tra định kỳ, có tập mới là báo cho bạn hoặc tải sẵn về máy.
Vì vậy cùng một podcast có thể nghe được trên nhiều ứng dụng khác nhau. Người làm không phải đăng mười nơi, người nghe không bắt buộc dùng một ứng dụng duy nhất.
Ngày nay nhiều podcast còn có cả hình, quay người đang nói hoặc dựng ảnh và chữ chạy theo lời, đăng lên các trang video. Gốc của nó vẫn là âm thanh, nghe không cần nhìn vẫn hiểu.
Nghe podcast khác nghe đài ở những điểm nào?
Điểm thứ nhất là giờ giấc. Đài phát theo lịch, lỡ giờ là lỡ. Podcast thì nằm đó chờ mình. Bạn có thể nghe tập phát từ ba năm trước như nghe tập mới.
Điểm thứ hai là quyền chọn. Đài có một số kênh nhất định, mỗi kênh một lịch chung cho tất cả. Podcast thì có vô số chương trình, mỗi chương trình một chủ đề rất hẹp: có chương trình chỉ nói về toán, chỉ nói về nuôi ong, chỉ kể truyện ma. Mình chọn đúng thứ hợp với mình.
Điểm thứ ba là độ thân mật. Nghe đài là nghe cùng hàng triệu người trong một lúc. Nghe podcast thường là nghe một mình bằng tai nghe, giọng người nói như ở sát bên tai. Nhiều người làm podcast nói chuyện theo kiểu tâm sự chứ không theo kiểu đọc bản tin.
Điểm thứ tư là ai cũng làm được. Muốn có một đài phát thanh cần giấy phép, cần thiết bị lớn. Muốn có một podcast chỉ cần một ý tưởng, một cái điện thoại và một góc yên tĩnh.
Còn điều gì giống nhau?
Dù khác nhau nhiều, podcast và đài vẫn giống nhau ở cái lõi: một giọng người nói với người nghe. Mình nghe vì muốn biết thêm, vì muốn có ai đó bầu bạn, vì muốn được kể cho một câu chuyện.
Những thói quen nghe cũng giống hệt. Người ta nghe đài khi nấu cơm thì giờ nghe podcast khi nấu cơm. Người ta nghe đọc truyện đêm khuya thì giờ nghe tập kể chuyện trước giờ ngủ.
Và cái làm nên một chương trình được thương lâu cũng không đổi: giọng dễ nghe, nội dung có ích hoặc có duyên, và sự đều đặn. Một podcast ra tập thất thường cũng giống một chương trình đài lúc có lúc không, người nghe khó gắn bó.
Thế nên khi giải thích cho ông bà, bạn cứ nói gọn: podcast là chương trình đài mà mình nghe được lúc nào mình muốn.
Bắt đầu nghe podcast thế nào cho dễ?
Cách đơn giản nhất là bắt đầu từ một chủ đề bạn đang thật sự tò mò, chứ không phải chủ đề người ta bảo là nên nghe. Thích nấu ăn thì tìm chương trình nấu ăn, thích lịch sử thì tìm chương trình lịch sử.
Chọn một chương trình, nghe hai ba tập trong một tuần. Nếu thấy hợp giọng, bấm theo dõi. Nếu không, đừng ngại bỏ, có rất nhiều lựa chọn khác.
Đừng theo dõi một lúc cả chục chương trình. Danh sách dài quá dễ làm mình ngợp và rồi chẳng nghe gì. Ba, bốn chương trình là đủ cho người mới.
Nếu bạn chưa biết bắt đầu từ đâu, các tập trong chuyên mục nghe gì hôm nay của Phát Thanh Số sẽ gợi ý dần các podcast trong hệ theo từng lúc trong ngày. Còn nếu muốn biết nhiều hơn về ngành podcast và cách làm một chương trình, podcastvietnam.com là nơi chuyên nói về chuyện đó.
Câu hỏi thường gặp
Nghe podcast có mất tiền không?
Phần lớn podcast nghe miễn phí, người làm có thể sống nhờ quảng cáo hoặc người nghe ủng hộ. Một số chương trình có phần nghe trả phí riêng. Bạn chỉ tốn dung lượng mạng khi nghe trực tuyến.
Không có mạng thì có nghe podcast được không?
Được, nếu bạn tải tập về máy trước khi mất mạng. Hầu hết ứng dụng nghe podcast có nút tải xuống, rất tiện khi đi xa hoặc đi qua vùng sóng yếu.
Podcast có phải chỉ để nghe bằng tai nghe không?
Không. Bạn có thể bật qua loa điện thoại, loa ngoài, loa trên ô tô, hay ti vi. Tai nghe chỉ giúp riêng tư hơn khi ở chỗ đông người.
Một tập podcast thường dài bao lâu?
Không có chuẩn chung, có tập chỉ vài phút, có tập hơn một tiếng. Nhiều chương trình đọc chuyện hay kiến thức có độ dài khoảng mười lăm tới ba mươi phút, vừa một quãng đi đường hay một lần nấu cơm.
Người lớn tuổi có nghe podcast được không?
Được, chỉ cần một người cài sẵn ứng dụng và chỉ đúng nút bấm nghe. Bạn có thể tải sẵn vài tập ông bà thích, để ông bà chỉ việc bấm phát mà không cần tìm.
