Phát thanh không ra đời trong một ngày, cũng không do một người làm ra. Nó đi qua mấy bước nối nhau: các nhà khoa học chứng minh có những làn sóng vô hình mang được năng lượng, rồi người ta dùng sóng ấy gửi tín hiệu không cần dây, rồi gửi được cả giọng nói, và cuối cùng là những đài phát đều đặn mỗi ngày cho mọi người cùng nghe.
Chào bạn, đây là Phát Thanh Số. Mình hay coi cái đài là chuyện hiển nhiên, nhưng thử nghĩ mà xem, chỉ hơn một trăm năm trước, ý tưởng có người nói ở một thành phố và người ở thành phố khác nghe được ngay, không có dây nối, nghe như chuyện thần tiên. Tập này mình kể lại chặng đường ấy, chỉ với những điều đã chắc chắn.
Sóng vô hình được tìm ra như thế nào?
Câu chuyện bắt đầu từ giấy bút trước khi có máy móc. Giữa thế kỷ mười chín, nhà vật lý người Scotland James Clerk Maxwell viết ra những phương trình mô tả điện và từ, và từ đó dự đoán phải tồn tại những làn sóng điện từ lan đi với tốc độ của ánh sáng.
Dự đoán thì đẹp, nhưng cần ai đó làm ra được sóng thật. Cuối những năm tám mươi của thế kỷ mười chín, nhà vật lý người Đức Heinrich Hertz dựng được thí nghiệm phát và thu loại sóng ấy trong phòng thí nghiệm. Đơn vị đo tần số mà mình thấy trên mặt đài ngày nay mang tên ông.
Điều thú vị là Hertz không nghĩ tới chuyện dùng sóng để truyền tin. Với ông, đó là một kiểm chứng khoa học. Phải nhờ những người khác, nhìn vào cùng một thí nghiệm và hỏi một câu khác: nếu sóng đi được qua căn phòng, liệu nó có đi được qua cả một ngọn đồi không.
Đó là một bài học hay về phát minh: phát hiện ra một điều và biến nó thành thứ có ích thường là hai việc khác nhau, do hai kiểu người khác nhau làm.
Những bức điện không dây đầu tiên
Người nổi tiếng nhất trong việc biến sóng thành phương tiện liên lạc là Guglielmo Marconi, người Ý. Từ giữa những năm chín mươi của thế kỷ mười chín, ông thử gửi tín hiệu đi xa dần, từ vài trăm mét lên vài cây số, rồi qua cả eo biển.
Năm một nghìn chín trăm lẻ một, tín hiệu của ông được ghi nhận là đã vượt Đại Tây Dương. Đó chưa phải là giọng nói, chỉ là những tiếng tít tít của mã điện báo, nhưng nó cho thấy sóng có thể nối hai bờ đại dương mà không cần dây cáp dưới biển.
Lúc đó, vô tuyến điện được dùng nhiều nhất trên biển. Tàu thuyền có thể gọi nhau, gọi vào bờ khi gặp nạn. Sau vụ chìm tàu Titanic năm một nghìn chín trăm mười hai, chuyện bắt buộc tàu lớn phải có người trực vô tuyến suốt ngày đêm được đặt ra nghiêm túc hơn.
Cũng phải nói thêm, việc ai là người đầu tiên làm ra vô tuyến từng là chuyện tranh cãi, vì cùng thời có nhiều người làm thí nghiệm tương tự ở nhiều nước. Marconi là người đưa nó thành việc kinh doanh và phổ biến rộng nhất.
Giọng nói đầu tiên trên sóng
Gửi tiếng tít tít là một chuyện, gửi được tiếng người nói và tiếng nhạc là chuyện khó hơn nhiều. Cần một làn sóng đều đặn, rồi thay đổi nó theo âm thanh, đó chính là ý tưởng điều biên mà mình đã nói ở tập dò sóng.
Câu chuyện hay được kể là vào đêm Giáng sinh năm một nghìn chín trăm lẻ sáu, kỹ sư người Canada Reginald Fessenden phát đi tiếng nói và tiếng nhạc, các nhân viên vô tuyến trên tàu ngoài biển bỗng nghe tiếng đàn và giọng đọc thay vì tiếng mã quen thuộc.
Các nhà sử học vẫn còn bàn về chi tiết của đêm hôm đó, vì tư liệu ghi lại khá muộn. Nhưng điều chắc chắn là trong những năm đầu thế kỷ hai mươi, nhiều người đã phát được giọng nói qua sóng, và cái đài nói được đã thành hiện thực.
Những thiết bị ấy còn rất cồng kềnh, người nghe chủ yếu là dân nghiệp dư mê kỹ thuật tự ráp máy thu. Muốn phát thanh tới tay mọi nhà, còn cần thêm một bước nữa.
Đài phát thanh cho công chúng ra đời
Bước đó là có những đài phát đều đặn, theo lịch, cho bất kỳ ai có máy thu đều nghe được. Một mốc hay được nhắc tới là ngày hai tháng mười một năm một nghìn chín trăm hai mươi, khi một đài ở thành phố Pittsburgh nước Mỹ phát kết quả bầu cử tổng thống. Nhiều sách coi đó là buổi phát của đài phát thanh thương mại đầu tiên.
Chỉ trong vài năm sau, đài phát thanh mọc lên ở rất nhiều nước. Máy thu rẻ dần, nhà nhà mua về đặt giữa phòng khách. Phát thanh trở thành nơi người ta nghe tin tức, nghe nhạc, nghe kịch, nghe thể thao.
Ở Việt Nam, mốc mà người ta nhớ nhất là ngày bảy tháng chín năm bốn mươi lăm, buổi phát đầu tiên của Đài Tiếng nói Việt Nam. Từ đó, phát thanh gắn với những sự kiện lớn của đất nước suốt nhiều thập niên.
Từ những tiếng tít tít trên biển tới một giọng nói vang trong từng căn nhà chỉ mất vài chục năm. Đó là một trong những thay đổi nhanh nhất trong cách loài người nói chuyện với nhau.
Câu chuyện ấy dạy mình điều gì về cách nghe hôm nay?
Nhìn lại, mỗi bước của phát thanh đều làm cho tiếng nói đi xa hơn và rẻ hơn. Podcast hôm nay là bước tiếp theo: không cần cột ăng ten, không cần giấy phép phát sóng, ai có điện thoại cũng làm được một chương trình, ai có tai nghe cũng nghe được bất kỳ lúc nào.
Nhưng có một thứ không đổi từ thời Marconi tới giờ: giá trị nằm ở nội dung. Sóng chỉ là đường đi. Người ta nhớ những đêm nghe đài vì câu chuyện, vì giọng người, chứ không nhớ tần số.
Nếu bạn thích những câu chuyện về người làm ra cái mới như Hertz hay Marconi, podcast nhaphatminh.com của hệ chuyên kể về những người làm ra cái mới, còn nhasuhoc.com kể lịch sử cho người thường.
Lần tới bật một tập podcast, bạn thử nghĩ một giây tới chặng đường hơn một trăm năm mà tiếng nói ấy đã đi để tới được tai mình.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người phát minh ra radio?
Không có một người duy nhất. Maxwell dự đoán sóng điện từ, Hertz làm ra sóng trong phòng thí nghiệm, Marconi biến nó thành phương tiện liên lạc phổ biến, và nhiều người khác góp phần đưa giọng nói lên sóng. Chuyện ai đi trước từng gây tranh cãi.
Phát thanh khác điện báo vô tuyến thế nào?
Điện báo vô tuyến gửi tín hiệu dạng mã, thường là chuỗi ngắn dài, cần người biết mã mới đọc được. Phát thanh gửi giọng nói và âm nhạc, ai có máy thu cũng nghe hiểu ngay.
Đài phát thanh đầu tiên của Việt Nam là đài nào?
Mốc thường được nhắc tới là buổi phát đầu tiên của Đài Tiếng nói Việt Nam vào ngày bảy tháng chín năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Trước đó, ở Việt Nam đã có những đài phát thanh thời Pháp thuộc, nhưng mốc này gắn với đài quốc gia.
Vì sao đơn vị tần số lại gọi là héc?
Đơn vị này được đặt theo tên Heinrich Hertz, người đã làm ra và đo được sóng điện từ trong thí nghiệm. Một héc nghĩa là một dao động mỗi giây, đài phát thanh thường ở mức hàng nghìn tới hàng triệu héc.
Radio và podcast có liên quan gì nhau?
Podcast có thể coi là hậu duệ của phát thanh: vẫn là giọng người kể cho người nghe, nhưng không cần sóng và không cần giờ phát. Nhiều thói quen nghe đài như nghe khi làm việc nhà, nghe trước giờ ngủ được giữ nguyên khi chuyển sang podcast.
