Đêm ba mươi tháng mười năm một nghìn chín trăm ba mươi tám, một đài phát thanh ở Mỹ phát một vở kịch dựng theo tiểu thuyết về người sao Hoả xâm lược Trái Đất, nhưng kể dưới dạng những bản tin khẩn cắt ngang chương trình ca nhạc. Hôm sau, báo chí tả cảnh người dân hoảng loạn khắp nơi. Nhưng các nhà nghiên cứu về sau cho thấy cơn hoảng loạn ấy nhỏ hơn rất nhiều so với lời đồn.
Chào bạn, đây là Phát Thanh Số. Đây là một trong những đêm nổi tiếng nhất lịch sử phát thanh, được kể đi kể lại như bằng chứng cho sức mạnh của radio. Mình kể lại câu chuyện ấy cho đủ cả hai mặt, vì phần lời đồn cũng dạy cho mình nhiều điều không kém phần sự thật.
Vở kịch đó là gì?
Vở kịch dựa trên cuốn tiểu thuyết Chiến tranh giữa các thế giới của nhà văn người Anh Herbert George Wells, viết từ cuối thế kỷ mười chín. Người dựng kịch và đọc vai chính trên radio đêm đó là Orson Welles, khi ấy còn rất trẻ, về sau trở thành một đạo diễn điện ảnh lừng danh.
Cái mới của vở kịch nằm ở cách kể. Thay vì kể theo lối truyện, nó giả làm một chương trình ca nhạc bình thường, rồi bị cắt ngang bởi những bản tin khẩn, phóng viên tại hiện trường, nhà khoa học trả lời phỏng vấn, tiếng ồn, tiếng la hét.
Câu chuyện được đặt ở những địa danh có thật của nước Mỹ, nên người nghe dễ có cảm giác như đang theo dõi một sự kiện thật diễn ra ngay lúc đó. Đầu chương trình và giữa chương trình có thông báo đây là kịch, nhưng ai bật đài giữa chừng thì có thể bỏ lỡ.
Về mặt nghề, đó là một màn trình diễn rất tài: chỉ bằng âm thanh, họ dựng được cả một cuộc xâm lược trong đầu người nghe.
Lời đồn về cơn hoảng loạn cả nước
Sáng hôm sau, nhiều tờ báo đăng tin với những tiêu đề rất kêu: người dân bỏ chạy khỏi nhà, đường sá tắc nghẽn, gọi điện báo cảnh sát liên tục. Từ đó, câu chuyện cả nước Mỹ hoảng loạn vì một vở kịch radio đi vào sách vở, vào bài giảng truyền thông, kể suốt nhiều chục năm.
Nhưng các nhà nghiên cứu truyền thông về sau đọc lại tư liệu và đặt nhiều câu hỏi. Số người thật sự nghe chương trình đêm đó không lớn, vì cùng giờ có một chương trình rất ăn khách ở đài khác. Trong số người nghe, phần lớn biết đó là kịch.
Có những người lo lắng thật, có những cuộc gọi tới cảnh sát và tới đài thật. Nhưng hình ảnh hàng triệu người tháo chạy ra đường thì không có bằng chứng vững chắc.
Một giả thuyết được nhiều người nhắc là báo in thời đó có lý do để thổi phồng: radio đang giành mất quảng cáo và người đọc của họ, nên một câu chuyện cho thấy radio vô trách nhiệm là một câu chuyện báo in rất muốn kể.
Vì sao lời đồn sống lâu hơn sự thật?
Câu chuyện cả nước hoảng loạn có đủ mọi thứ để lan nhanh: một chút kinh dị, một chút buồn cười, một bài học dễ hiểu về sức mạnh truyền thông. Nó dễ kể hơn nhiều so với một sự thật lưng chừng kiểu có vài người lo lắng ở vài nơi.
Và một khi đã vào sách, câu chuyện được trích đi trích lại mà ít ai quay về kiểm tra. Đó là cách một chuyện bị phóng đại trở thành điều ai cũng biết.
Điều trớ trêu là chính câu chuyện về tin giả này cũng là một kiểu tin bị thổi phồng. Một bài học về cẩn thận trước tin tức đã được kể bằng một cách thiếu cẩn thận.
Đây là lý do khi nghe một câu chuyện lịch sử quá hay, quá gọn, mình nên tự hỏi thêm một câu: nguồn của nó là ai, và họ có lý do gì để kể như vậy không.
Đêm ấy cho thấy gì về sức mạnh của âm thanh?
Dù cơn hoảng loạn bị phóng đại, đêm ấy vẫn cho thấy một điều có thật: âm thanh có khả năng làm người ta tin rất mạnh. Khi chỉ nghe, không thấy hình, đầu mình tự lấp chỗ trống bằng tưởng tượng, và tưởng tượng thường sống động hơn hình ảnh thật.
Đó cũng là lý do kịch truyền thanh, truyện ma kể trên đài, hay podcast kể chuyện có sức hút lớn đến vậy. Một tiếng cửa kẽo kẹt, một bước chân trên sỏi, một tiếng thở dài đủ để dựng cả một cảnh trong đầu.
Nếu bạn muốn tự cảm nhận điều đó, cứ thử nghe một tập truyện ma của chuyenma.com vào lúc khuya, tắt đèn. Bạn sẽ thấy giọng kể và vài chi tiết âm thanh làm được những gì mà nhiều bộ phim tốn kém không làm được.
Nhưng chính sức mạnh ấy đòi hỏi người làm nội dung âm thanh phải có trách nhiệm: kể hư cấu thì nói rõ là hư cấu, đừng để người nghe nhầm.
Bài học cho người nghe tin thời nay
Thời nay không cần cột ăng ten, một đoạn ghi âm giả làm giọng phát thanh viên, giọng người có chức vụ, có thể lan khắp các nhóm chat trong vài giờ. Nghe giọng nói nghiêm trang, kèm tiếng còi, tiếng ồn hiện trường, người ta dễ tin.
Thói quen tốt là khi nghe một tin gây sốc, hãy dừng lại trước khi chuyển tiếp. Tìm xem có nguồn chính thức nào nói cùng điều đó không. Nếu chỉ có một đoạn ghi âm không rõ ai làm, đừng vội tin.
Với người lớn tuổi trong nhà, những người quen tin vào giọng đài, bạn có thể ngồi lại kể câu chuyện năm một nghìn chín trăm ba mươi tám như một cách nhắc nhở nhẹ nhàng: không phải giọng nào nghe như tin tức cũng là tin tức.
Còn với chính mình, lần tới nghe một tin quá hay hoặc quá đáng sợ, hãy nhớ tới những người sao Hoả chưa bao giờ tới New Jersey.
Câu hỏi thường gặp
Vở kịch Chiến tranh giữa các thế giới phát trên radio năm nào?
Vở kịch được phát vào tối ba mươi tháng mười năm một nghìn chín trăm ba mươi tám ở Mỹ, đúng dịp trước lễ Halloween. Nó dựa trên tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Herbert George Wells.
Có thật là cả nước Mỹ hoảng loạn không?
Không đến mức như báo chí thời đó mô tả. Các nghiên cứu về sau cho thấy số người nghe không lớn, phần lớn biết đó là kịch, và có một số người lo lắng thật nhưng không phải hàng triệu người bỏ chạy.
Vì sao báo chí thời đó lại thổi phồng câu chuyện?
Một giả thuyết được nhiều người nhắc là báo in đang cạnh tranh với radio về người đọc và quảng cáo, nên có động cơ kể câu chuyện cho thấy radio nguy hiểm. Ngoài ra, chuyện giật gân thì luôn dễ bán báo hơn.
Kịch truyền thanh là gì?
Là kịch chỉ dùng âm thanh: giọng diễn viên, tiếng động, âm nhạc để kể chuyện mà không có hình. Người nghe tự tưởng tượng ra khung cảnh, nên kịch truyền thanh hay có thể rất sống động.
Làm sao để không bị lừa bởi đoạn ghi âm giả tin tức?
Kiểm tra xem có nguồn chính thức nào đăng cùng nội dung không, để ý đoạn ghi âm có ghi rõ ai làm, làm khi nào không. Tin càng gây sốc càng nên chờ một chút trước khi tin và chuyển đi.
