Cuộc gọi giả giọng người thân thường có ba dấu hiệu chung: báo một chuyện gấp, đòi chuyển tiền ngay lập tức, và dặn đừng nói với ai khác. Cách tự vệ đơn giản nhất là cúp máy, gọi lại đúng số điện thoại quen của người đó hoặc hỏi một người nhà khác, và thống nhất trước trong gia đình một câu hỏi bí mật mà người lạ không thể biết.
Chào bạn, đây là Phát Thanh Số. Ở tập về nhân bản giọng, mình có hứa sẽ nói kỹ chuyện này. Công nghệ có thể bắt chước giọng một người từ vài giây ghi âm, và kẻ xấu đã dùng nó để lừa. Tập này mình mong bạn nghe xong rồi kể lại cho bố mẹ, ông bà nghe, vì họ thường là người bị nhắm tới.
Kịch bản lừa thường diễn ra thế nào?
Điện thoại đổ chuông, đầu bên kia là giọng giống hệt con, cháu, hoặc người thân của bạn. Giọng hoảng hốt: con bị tai nạn, con đang ở đồn, con cần tiền gấp để giải quyết, mẹ chuyển ngay vào số tài khoản này.
Có khi giọng người thân chỉ nói vài câu, rồi một người khác cầm máy, tự xưng bác sĩ, công an, luật sư, nói chuyện nghiêm trọng hơn và hướng dẫn chuyển tiền.
Kẻ lừa có thể lấy giọng mẫu từ những đoạn video người thân bạn đăng công khai, từ một cuộc gọi trước đó, hay một tin nhắn thoại. Chúng cũng có thể biết tên, biết quê, biết một vài chuyện gia đình từ mạng xã hội, làm câu chuyện nghe rất thật.
Đôi khi không cần giả giọng tinh vi. Tiếng khóc, tiếng ồn, đường truyền rè rè đủ để người nghe trong lúc hoảng không nhận ra giọng có gì lạ.
Ba dấu hiệu cần dừng lại
Dấu hiệu thứ nhất là sự gấp gáp. Phải chuyển ngay, không còn thời gian, nếu chậm sẽ có chuyện. Kẻ lừa cần bạn hành động trước khi kịp nghĩ.
Dấu hiệu thứ hai là tiền, nhất là chuyển khoản vào một tài khoản lạ, hay mua thẻ cào, hay đưa tiền cho người lạ tới lấy.
Dấu hiệu thứ ba là sự bí mật. Đừng nói với bố, đừng nói với ai, chuyện này xấu hổ lắm. Kẻ lừa sợ nhất là bạn hỏi người khác.
Khi một cuộc gọi có đủ cả ba dấu hiệu, dù giọng giống người thân đến đâu, hãy coi đó là lừa đảo cho tới khi kiểm tra được điều ngược lại.
Nhớ rằng người thân thật dù gặp chuyện gì cũng sẽ hiểu nếu bạn dành vài phút để kiểm tra. Chỉ kẻ lừa mới sợ mấy phút đó.
Kiểm tra bằng cách gọi lại
Cách kiểm tra chắc chắn nhất: cúp máy, rồi tự gọi lại cho người thân bằng số điện thoại bạn đã lưu từ trước, không bấm gọi lại số vừa gọi tới. Nếu người thân bắt máy bình thường, mọi chuyện đã rõ.
Nếu không gọi được người thân, gọi cho một người khác trong gia đình, bạn bè của họ, hay nơi họ làm việc. Hỏi xem người thân đang ở đâu.
Đừng sợ bị coi là nghi ngờ con cháu. Một phút kiểm tra không làm ai buồn, còn một lần chuyển tiền sai có thể mất cả khoản tiết kiệm.
Nếu người gọi tự xưng là công an, bác sĩ, ngân hàng, hãy tự tìm số điện thoại chính thức của cơ quan đó và gọi lại, không dùng số họ đưa.
Câu hỏi bí mật của gia đình
Một cách rất hiệu quả mà nhiều gia đình đã làm là thống nhất trước một câu hỏi hoặc một từ bí mật. Ví dụ tên con chó đầu tiên của nhà, món bà hay nấu ngày giỗ ông, một từ lạ mà cả nhà quy ước.
Khi có cuộc gọi lạ báo chuyện gấp, chỉ cần hỏi câu đó. Người thân thật trả lời ngay, kẻ lừa sẽ lúng túng.
Câu hỏi phải là thứ không hề xuất hiện trên mạng xã hội, không ai ngoài gia đình biết. Đừng chọn ngày sinh, tên trường học, những thứ dễ tra ra.
Hãy nói chuyện này trong bữa cơm gia đình, giải thích cho ông bà hiểu vì sao cần. Ông bà thường là người dễ bị lừa nhất vì thương con cháu, và vì ít tiếp xúc với những thông tin về công nghệ mới.
Nếu đã lỡ chuyển tiền thì làm gì?
Nếu đã lỡ chuyển, hành động thật nhanh. Gọi ngay cho ngân hàng của mình qua số tổng đài chính thức, báo giao dịch bị lừa đảo, đề nghị hỗ trợ. Càng sớm càng có cơ hội.
Báo cho cơ quan công an nơi gần nhất, mang theo mọi thông tin có được: số điện thoại gọi tới, số tài khoản đã chuyển, thời gian, nội dung cuộc gọi.
Đừng xấu hổ mà giấu. Kẻ lừa rất khéo, người bị lừa không có lỗi. Kể cho người thân biết để cả nhà cùng cảnh giác, và để chính bạn không bị lừa lần hai bởi những kẻ hứa giúp lấy lại tiền.
Hôm nay, bạn thử gọi cho bố mẹ, kể lại câu chuyện này, và cùng chọn một câu hỏi bí mật cho gia đình. Một cuộc gọi năm phút có thể giữ cho cả nhà an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Kẻ lừa đảo lấy giọng người thân từ đâu?
Từ những đoạn video, tin nhắn thoại, bài đăng có giọng nói công khai trên mạng, hoặc từ một cuộc gọi trước đó. Chỉ vài giây giọng nói rõ là đủ để một số công cụ bắt chước.
Làm sao phân biệt giọng thật và giọng giả qua điện thoại?
Rất khó phân biệt bằng tai, nhất là khi đang hoảng. Thay vì cố nghe, hãy kiểm tra bằng cách cúp máy và gọi lại số quen của người thân, hoặc hỏi câu bí mật của gia đình.
Câu hỏi bí mật trong gia đình nên chọn thế nào?
Chọn điều chỉ người trong nhà biết và không bao giờ đăng lên mạng, như một kỷ niệm riêng hay một từ quy ước. Tránh ngày sinh, tên trường, tên quê vì dễ tra ra.
Lỡ chuyển tiền cho kẻ lừa đảo thì làm gì trước?
Gọi ngay tổng đài chính thức của ngân hàng để báo giao dịch lừa đảo, rồi trình báo cơ quan công an kèm đầy đủ thông tin. Hành động càng sớm càng có cơ hội ngăn chặn.
Có nên hạn chế đăng giọng nói lên mạng không?
Không cần ngừng hẳn, nhưng nên cân nhắc những đoạn giọng nói dài, rõ kèm thông tin cá nhân. Quan trọng hơn là gia đình có cách kiểm tra khi nhận cuộc gọi lạ báo chuyện gấp.
